Η διαφορά φιλοσόφου-απαιδεύτου κατά τον Επίκτητο.

«Τις στάσις ιδιώτου και φιλοσόφου»(Ποια είναι η στάση του απαίδευτου και του φιλοσόφου).




«Η πρώτη διαφορά ιδιώτου και φιλοσόφου•ο μεν λέγει «ουαί μοι διά το παιδάριον,διά τον αδελφόν,ουαί διά τον πατέρα»,ο δ’,αν ποτε ειπείν αναγκασθή,«ουαί μοι» επιστήσας λέγει «δι’εμέ».προαίρεσιν γαρ ουδέν δύναται κωλύσαι ή βλάψαι απροαίρετον ει μη αυτή εαυτήν.αν ουν επί τούτο ρέψωμεν και αυτοί,ώσθ’όταν δυσοδώμεν,αυτούς αιτιάσθαι και μεμνήσθαι,ότι ουδέν άλλο ταραχής ή ακαταστασίας αίτιον εστίν ή δόγμα,ομνύω υμίν πάντας θεούς,ότι προεκόψαμεν.νυν δ’άλλην οδόν εξ αρχής εληλύθαμεν.ευθύς έτι παίδων ημών όντων η τιτθή,ει ποτέ προσεπταίσαμεν χάσκοντες,ουχί ημίν επέπλησσεν,αλλά τον λίθον έτυπτεν.τί γαρ εποίησεν ο λίθος;διά την του παιδίου σου μωρίαν έδει μεταβήναι αυτόν;πάλιν αν μη εύρωμεν φαγείν εκ βαλανείου,ουδέποθ’ημών καταστέλλει την επιθυμίαν ο παιδαγωγός,αλλά δέρει τον μάγειρον.άνθρωπε,μη γαρ εκείνου σε παιδαγωγόν κατεστήσαμεν;αλλά του παιδίου ημών•τούτο επανόρθου,τούτο ωφέλει.ούτως και αυξηθέντες φαινόμεθα παιδία.παις γαρ εν μουσικοίς ο άμουσος,εν γραμματικοίς ο αγράμματος,εν βίω ο απαίδευτος».

(Η πρώτη διαφορά ανάμεσα στον απαίδευτο και τον φιλόσοφο είναι η εξής•ο ένας λέει«αλίμονό μου,για το παιδάκι μου,για τον αδερφό μου,αλίμονό μου για τον πατέρα μου»,ενώ ο άλλος,αν ποτέ αναγκαστεί να πει «αλίμονό μου»,αφού σταματήσει για λίγο,λέει «για μένα».Γιατί την βούληση τίποτε πέρα απ’αυτή δεν μπορεί να την εμποδίσει ή να την βλάψει,παρά μόνο η ίδια τον εαυτό της.Αν,λοιπόν,κι εμείς έχουμε αυτή την τάση,ώστε,όταν δεν πηγαίνουμε καλά,να κατηγορούμε τον εαυτό μας και να θυμόμαστε ότι τίποτε άλλο δεν είναι αίτιο ταραχής ή αστάθειας παρά μόνο η κρίση μας,σάς ορκίζομαι σε όλους τους θεούς ότι προοδεύσαμε.Τώρα,όμως,από την αρχή πήραμε άλλο δρόμο.Αμέσως κιόλας,από τότε που ήμασταν παιδιά,η τροφός,αν κάποτε με το στόμα ανοιχτό σκοντάφταμε,δεν μάλωνε εμάς,αλλά χτυπούσε την πέτρα.Γιατί,τί έκανε η πέτρα;Για την παιδική σου ανοησία έπρεπε αυτή να μετακινηθεί;Πάλι αν μετά το μπάνιο δεν βρίσκουμε κάτι να φάμε,ποτέ ο δούλος που μάς προσέχει δεν καταπραΰνει την όρεξή μας,αλλά δέρνει τον μάγειρα.΄Ανθρωπε,μήπως σε διορίσαμε παιδαγωγό του μάγειρα;Μόνο του παιδιού μας•αυτό να διορθώνεις,αυτό να βοηθάς.Έτσι,ακόμη κι όταν έχουμεμεγαλώσει,φαινόμαστε παιδιά.Γιατί,παιδί είναι ο άμουσος στα μουσικά,ο αγράμματος στα γράμματα,στην ζωή ο απαίδευτος).





(Πηγή:«Διατριβαί» του Επικτήτου).

Η αταραξία μας ως προς τις άσχημες ειδήσεις κατά τον Επίκτητο.

«Ότι ου δει προς τας αγγελίας ταράσσεσθαι»(Δεν πρέπει να μάς ταράζουν τα νέα).


«Όταν σοι τι προαγγελθή ταρακτικόν,εκείνο έχε πρόχειρον,ότι αγγελία περί ουδενός προαιρετικού γίνεται.μη τί γαρ δύναται σοι τις αγγείλαι,ότι κακώς υπέλαβες ή κακώς ωρέχθης;Ουδαμώς.Αλλ’ότι απέθανεν τις•τί ουν προς σε;ότι σε κακώς τις λέγει•τί ουν προς σε;ότι ο πατήρ τάδε τινά ετοιμάζεται•επί τίνα;μη τι επί την προαίρεσιν;πόθεν δύναται;αλλ’επί το σωμάτιον,επί το κτησείδιον•εσώθης,ουκ επί σε.αλλ’ο κριτής αποφαίνεται ότι ησέβησας.περί Σωκράτους δ’ουκ απεφήναντο οι δικασταί;μη τι σον έργον εστί το εκείνον αποφήνασθαι;Ου.Τί ουν έτι σοι μέλει;έστι τι του πατρός σου έργον,ο αν μη εκπληρώση,απώλεσεν τον πατέρα,τον φιλόστοργον,τον ήμερον.άλλο δε μηδέν ζήτει τούτου ένεκα αυτόν απολέσαι.ουδέποτε γαρ εν άλλω μεν τις αμαρτάνει,εις άλλο δε βλάπτεται.πάλιν το σον έργον απολογηθήναι ευσταθώς,αιδημόνως αοργήτως.ει δε μη,απώλεσας και συ τον υιόν,τον αιδήμονα,τον γενναίον.τί ουν;ο κριτής ακίνδυνος εστίν;ου•αλλά κακείνω τα ίσα κινδυνεύεται.τί ουν έτι φοβή,τί εκείνος κρινεί;τί σοι και τω αλλοτρίω κακώ;σον κακόν εστί το κακώς απολογηθήναι•τούτο φυλάσσου μόνον•κριθήναι δ’ή μη κριθήναι ώσπερ άλλου εστί έργον,ούτως κακόν άλλου εστίν.«απειλεί σοι ο δείνα».εμοί;ου.«ψέγει σε».αυτός όψεται,πώς ποιεί το ίδιον έργον.«μέλλει σε κατακρινείν αδίκως».άθλιος».


(Όταν σού αναγγείλουν κάτι που σε ταράζει,έχε πρόχειρη την κρίση ότι τα νέα δεν αφορούν τίποτε που έχει να κάνει με την βούλησή σου.Γιατί,μήπως μπορεί κανείς να σού αναγγείλει ότι κακώς παραδέχτηκες κάτι ή κακώς επιθύμησες;-Σε καμιά περίπτωση.-Αλλά μπορεί να σού αναγγείλει ότι πέθανε κάποιος•τι σημασία έχει,λοιπόν,αυτό για σένα;Ότι κάποιος σε κακολογεί•τί σημασία έχει,λοιπόν,για σένα;Ότι ο πατέρας σου κάτι ετοιμάζει•εναντίον τίνος;Μήπως εναντίον της βούλησής σου;Πώς μπορεί;Αλλά μόνο ενάντια στο ασήμαντο σώμα σου,ενάντια στην ασήμαντη περιουσία σου•σώθηκες,δεν ετοιμάζει τίποτε εναντίον σου.Αλλά ο δικαστής σε κατηγορεί ότι ασέβησες.Τον Σωκράτη δεν τον κατηγόρησαν οι δικαστές;Μήπως είναι δική σου δουλειά να σε κατηγορήσει εκείνος;-Όχι.-Γιατί,λοιπόν,σε νοιάζει ακόμη;Είναι καθήκον του πατέρα σου,κι αν δεν το εκπληρώσει,έχει καταστρέψει μέσα του τον πατέρα,τον φιλόστοργο,τον πράο.Κι άλλο τίποτα μη ζητάς να καταστρέψει εξαιτίας αυτού.Γιατί κανείς ποτέ,ενώ σφάλλει σε ένα πράγμα,δεν βλάπτεται σε κάτι άλλο.Πάλι,είναι δικό σου καθήκον να υπερασπίσεις τον εαυτό σου με σταθερότητα,με αξιοπρέπεια,χωρίς οργή.Αλλιώς,έχεις καταστρέψει κι εσύ τον γιο,τον αξιοπρεπή,τον ευγενικό.Τί λοιπόν;Ο δικαστής είναι απαλλαγμένος από τον κίνδυνο;Όχι•αλλά και για κείνον διακινδυνεύονται τα ίδια.Γιατί,λοιπόν,φοβάσαι ακόμη τι απόφαση θα βγάλει εκείνος;Τί σχέση έχεις εσύ με το ξένο κακό;Δικό σου κακό είναι να υπερασπίσεις τον εαυτό σου άσχημα•αυτό πρόσεχε μόνο•κι όπως είναι άλλου έργο να καταδικαστείς ή να μην καταδικαστείς,έτσι είναι και άλλου κακό.«Σε απειλεί ο τάδε».Εμένα;Όχι.«Σε κατηγορεί».Ο ίδιος θα δει πώς κάνει την δουλειά του.«Θα σε καταδικάσει άδικα».Ο ταλαίπωρος!).




(Πηγή:«Διατριβαί» του Επικτήτου).

Η ωφέλεια από τα εξωτερικά πράγματα κατά τον Επίκτητο.

«Ότι από πάντων των εκτός εστίν ωφελείσθαι»(Από όλα τα εξωτερικά πράγματα μπορούμε να ωφεληθούμε).


«Επί των θεωρητικών φαντασιών πάντες σχεδόν το αγαθόν και το κακόν εν ημίν απέλιπον,ουχί δ’εν τοις εκτός.ουδείς λέγει αγαθόν το ημέραν είναι,κακόν το νύκτα είναι,μέγιστον δε κακών το τρία τέσσαρα είναι.αλλά τί;την μεν επιστήμην αγαθόν,την δ’απάτην κακόν,ώστε και περί αυτό το ψεύδος αγαθόν συνίστασθαι,την επιστήμην του ψεύδους είναι αυτό.έδει ουν ούτως και επί του βίου.υγεία αγαθόν,νόσος δε κακόν;ου,άνθρωπε.αλλά τί;το καλώς υγιαίνειν αγαθόν,το κακώς κακόν.Ώστε και από νόσου εστιν ωφεληθήναι;Τον θεόν σοι,αό θανάτου γαρ ουκ εστίν;από πληρώσεως γαρ ουκ εστίν;μικρά σοι δοκεί ο Μενοικεύς ωφεληθήναι,ότ’απέθνησκεν;Τοιαύτα τις ειπών ωφεληθείη οία εκείνος ωφελήθη.Έα,άνθρωπε,ουκ ετήρησεν τον φιλόπατριν,τον μεγαλόφρονα,τον πιστόν,τον γενναίον;επιζήσας δε ουκ α απώλλυεν ταύτα πάντα;ου περιεποιείτο τα εναντία;τον δειλόν ουκ ανελάμβανεν,τον αγεννή,τον μισόπατριν,τον φιλόψυχον;άγε δοκεί σοι μικρά ωφεληθήναι αποθανών;ου•αλλ’ο του Αδμήτου πατήρ μεγάλα ωφελήθη ζήσας ούτως αγεννώς και αθλίως;ύστερον γαρ ουκ απέθανεν;παύσασθε,τους θεούς υμίν,τας ύλας θαυμάζοντες,παύσασθ’εαυτούς δούλους ποιούντες πρώτον των πραγμάτων,είτα δι’αυτά και των ανθρώπων των ταύτα περιποιείν ή αφαιρείσθαι δυναμένων.
Έστιν ουν από τούτων ωφεληθήναι;Από πάντων.Και από του λοιδορούντος;Τι δ’ωφελεί τον αθλητήν ο προσγυμναζόμενος;τα μέγιστα.και ούτος εμού προγυμναστής γίνεται•το ανεκτικόν μου γυμνάζει,το αόργητον,το πράον.ου•αλλ’ο μεν του τραχήλου καθάπτων και την οσφύν μου και τους ώμους καταρτίζων ωφελεί με και ο αλείπτης καλώς ποιών λέγει «άρον ύπερον αμφοτέραις»,και όσω βαρύτερος εστίν εκείνος,τοσούτω μάλλον ωφελούμαι εγώ•ει δε τις προς αοργησίαν με γυμνάζει,ουκ ωφελεί με;τούτ’εστί το μη ειδέναι απ’ανθρώπων ωφελείσθαι.κακός γείτων;αυτώ•αλλ’εμοί αγαθός•γυμνάζει μου το έγνωμον,το επιεικές.κακός πατήρ;αυτώ•αλλ’εμοί αγαθός.τούτ’εστί το του Ερμού ραβδίον•«ου θέλεις»,φησίν,«άψαι και χρυσούν έσται».ου•αλλ’ο θέλεις φέρε καγώ αυτό αγαθόν ποιήσω.φέρε νόσον,φέρε θάνατον,φέρε απορίαν,φέρε λοιδορίαν,δίκην την περί των εσχάτων•πάντα ταύτα τω ραβδίω του Ερμού ωφέλιμα έσται.«τον θάνατον τί ποιήσεις;» τί γαρ άλλο ή ίνα σε κοσμήση ή ίνα δείξης έργω δι’αυτού,τί εστίν άνθρωπος τω βουλήματι της φύσεως παρακολουθών;«την νόσον τί ποιήσεις;» δείξω αυτής την φύσιν,διαπρέψω εν αυτή,ευσταθήσω,ευροήσω,τον ιατρόν ου κολακεύσω,ουκ εύξομαι αποθανείν.τί έτι άλλο ζητείς;παν ο αν δως,εγώ αυτό ποιήσω μακάριον,ευδαιμονικόν,σεμνόν,ζηλωτόν.
Ου•αλλά «βλέπε μη νοσήσης•κακόν εστίν».οίον ει τις έλεγεν «βλέπε μη λάβης ποτέ φαντασίαν του τα τρία τέσσαρα είναι•κακόν εστίν».άνθρωπε,πώς κακόν;αν ο δει περί αυτού υπολάβω,πώς έτι με βλάψει;ουχί δε μάλλον και ωφελήσει;αν ουν περί πενίας ο δει υπολάβω,αν περί νόσου,αν περί αναρχίας,ουκ αρκεί μοι;ουκ ωφέλιμα έσται;πώς ουν έτι εν τοις εκτός των κακά και ταγαθά δει με ζητείν;
Αλλά τί;ταύτα μέχρι ώδε,εις οίκον δ’ουδείς αποφέρει•αλλ’ευθύς προς το παιδάριον πόλεμος,προς τους γείτονας,προς τους σκώψαντας,προς τους καταγελάσαντας.καλώς γένοιτο Λεσβίω,ότι με καθ’ημέραν εξελέγχει μηδέν ειδότα».



(Όσο για τις θεωρητικές εντυπώσεις,όλοι σχεδόν κατέληξαν ότι το καλό και το κακό βρίσκονται μέσα μας κι όχι στα εξωτερικά πράγματα.Κανείς δεν λέει ότι το να είναι μέρα είναι καλό,το να είναι νύχτα είναι κακό κι ότι το πιο μεγάλο κακό είναι να πούμε ότι το τρία είναι τέσσερα.Αλλά τί;Λένε ότι η γνώση είναι καλό πράγμα,η πλάνη κακό,ώστε και στο ίδιο το ψέμα να υπάρχει κάτι καλό,δηλαδή η γνώση ότι αυτό είναι ψέμα.Έτσι,λοιπόν,έπρεπε να συμβαίνει και στη ζωή.Η υγεία είναι καλό πράγμα,ενώ η αρρώστια κακό;Όχι,άνθρωπε.Αλλά τί;Να είσαι υγιής με καλό τρόπο είναι καλό,με άσχημο τρόπο κακό.-Επομένως,μπορούμε να ωφεληθούμε κι απ’την αρρώστια;-Για το θεό σου,μήπως απ’το θάνατο δεν μπορούμε να ωφεληθούμε;Γιατί,απ’την αναπηρία δεν μπορούμε;Σού φαίνεται ότι ο Μενοικέας ωφελήθηκε λίγο,όταν πέθανε;-Τέτοια λέγοντας κανείς,θα ωφελείτο,όπως ωφελήθηκε εκείνος.-Αχ άνθρωπε,δεν διατήρησε την φιλοπατρία του,την μεγαλοφροσύνη του,την αξιοπιστία του,την ευγένειά του;Αν επιζούσε,δεν θα τα έχανε όλα αυτά;Δεν θα αποκτούσε τα αντίθετά τους;Δεν θα υιοθετούσε την δειλία,την αγένεια,το μίσος για την πατρίδα,την μικροψυχία;Εμπρός•σού φαίνεται ότι ωφελήθηκε λίγο που πέθανε;Όχι•μήπως ο πατέρας του Αδμήτου ωφελήθηκε πολύ,που έζησε τόσο ανέντιμα και άθλια;Γιατί,ύστερα δεν πέθανε;Πάψτε,μα τους θεούς,σάς εξορκίζω,να θαυμάζετε τα υλικά πράγματα•πάψτε να κάνετε τους εαυτούς σας δούλους,πρώτα των πραγμάτων και μετά,εξαιτίας τους,και των ανθρώπων που μπορούν να σάς τα δώσουν ή να σάς τα πάρουν.
Μπορούμε,λοιπόν,να ωφεληθούμε απ’αυτά;-Απ’όλα.-Κι απ’αυτόν που μάς βρίζει;-Και τί ωφελεί τον αθλητή αυτός που γυμνάζεται μαζί του;Πάρα πολύ.Κι αυτός γίνεται προγυμναστής μου•γυμνάζει την ανεκτικότητά μου,την αοργησία,την πραότητά μου.Όχι•αλλά αυτός που πιάνει τον σβέρκο μου και βάζει στην σωστή θέση την μέση και τους ώμους μου με ωφελεί και ο προπονητής καλά κάνει και μού λέει «σήκωσε το ρόπαλο και με τα δυο χέρια» και,όσο βαρύτερο είναι εκείνο,τόσο περισσότερο ωφελούμαι εγώ•αν,όμως,κάποιος με γυμνάζει,για να μην οργίζομαι,δεν με ωφελεί;Αυτό σημαίνει να μην ξέρεις να ωφελείσαι από τους ανθρώπους.Ο γείτονάς σου είναι κακός;Κακός για τον εαυτό του•αλλά για μένα είναι καλός•μού γυμνάζει την καλή διάθεση,την επιείκεια.Ο πατέρας σου είναι κακός;Κακός για τον εαυτό του•αλλά για μένα καλός.Αυτό είναι το μαγικό ραβδί του Ερμή•«ό,τι θέλεις» λένε«άγγιξε και θα γίνει χρυσό».Όχι•αλλά φέρε,ό,τι θέλεις,κι εγώ θα το κάνω καλό.Φέρε αρρώστια,φέρε θάνατο,φέρε φτώχεια,φέρε βρισιά,δίκη που μπορεί να σού αφαιρέσει την ζωή•όλα αυτά με το ραβδί του Ερμή θα γίνουν ωφέλιμα.«Τον θάνατο τί θα τον κάνεις;».Τί άλλο από το να σε στολίσει ή να δείξεις στην πράξη μ’αυτόν,τι σημαίνει άνθρωπος που ακολουθεί το θέλημα της φύσης;«Την αρρώστια τί θα την κάνεις;».Θα δείξω την φύση της,θα διαπρέψω στην διάρκειά της,θα είμαι σταθερός,θα είμαι ευτυχής,δεν θα κολακέψω τον γιατρό,δεν θα ευχηθώ να πεθάνω.Τί άλλο ζητάς ακόμη;Ό,τι κι αν μού δώσεις,εγώ θα το κάνω ευλογημένο,πηγή ευδαιμονίας,σεμνό,αξιοζήλευτο.
Όχι•αλλά «πρόσεχε,μη αρρωστήσεις•είναι κακό πράγμα».Όπως,αν έλεγε κάποιος «πρόσεχε,μη σχηματίσεις ποτέ την εντύπωση ότι τα τρία είναι τέσσερα•είναι κακό».Άνθρωπε,πώς είναι κακό;Αν σκεφτώ γι’αυτό,ό,τι πρέπει,πώς θα με βλάψει πια;Δεν θα με ωφελήσει κι από πάνω;Αν,λοιπόν,σκεφτώ αυτό που πρέπει για την φτώχεια,για την αρρώστια,για την εξουσία που δεν έχω,δεν μού είναι αρκετό;Δεν θα είναι ωφέλιμα τότε αυτά;Πώς,λοιπόν,πρέπει να ψάχνω ακόμη τα κακά και τα καλά στα εξωτερικά πράγματα;
Αλλά τί;Αυτά φθάνουν μέχρι εδώ και κανείς δεν τα παίρνει μαζί του στο σπίτι του•αλλά αμέσως ανοίγουμε πόλεμο στον δούλο μας,στους γείτονες,σ’αυτούς που μάς κοροϊδεύουν,σ’αυτούς που γελάνε εις βάρος μας.Ας είναι καλά ο Λέσβιος,που με κατακρίνει κάθε μέρα ότι δεν ξέρω τίποτα).








(Πηγή:«Διατριβαί» του Επικτήτου).