Ο φιλόσοφος Ξενοφάνης.

Φιλόσοφος,από τους πρώτους μαθητές του Πλάτωνος και τρίτος κατά σειρά σχολάρχης της Ακαδημείας,διαδέχτηκε τον Σπεύσιππο.Γεννήθηκε στην Χαλκηδόνα γύρω στο 394 π.Χ. και πέθανε το 314 π.Χ.Την Ακαδημεία διηύθυνε επί 25 έτη.Οι περί του βίου και της διδασκαλίας του Ξενοκράτους σωζόμενες μαρτυρίες δεν είναι επαρκείς και πλήρεις ,ώστε να μας επιτρέπουν να σχηματίσουμε εντελή και άνευ κενών και χασμάτων εικόνα της προσωπικότητος και του έργου του.Μετέβη μαζί με τον Πλάτωνα και τον Σπεύσιππο στις Συρακούσες,σχετίστηκε με τους Πυθαγορείους της Μεγάλης Ελλάδος και γνώρισε την διδασκαλία τους.Μετά τον θάνατο του Πλάτωνος και την ανάληψη από τον Σπεύσιππο της διευθύνσεως της Ακαδημείας συνόδευσε τον Αριστοτέλη κατά την εξ Αθηνών αποδημία του και συγκεκριμένα στην Άσσο της Τρωάδος,όπου σχετίστηκε και με τον Ερμεία,τύραννο του Αταρνέως.Όλες οι μαρτυρίες των παραδόσεων παρουσιάζουν τον Ξενοκράτη ως έναν αγνού,εντίμου και άκρως ακεραίου χαρακτήρος.Ήταν τύπος ασκητικός(σε αντίθεση προς τον Πλάτωνα).Κατά τον Βιλαμόβιτς σκεφτόταν και ζούσε ως μοναχός,κατά δε τους χρόνους που διηύθυνε την Ακαδημεία,την είχε μεταβάλει σχεδόν σε μοναστήρι.Η ηθική του επιβολή ήταν αισθητή και σεβαστή σε όλον τον δήμο των Αθηναίων.Ήταν συγγραφέας πολυγραφότατος και μαθητής αφοσιωμένος στον δάσκαλό του,υπήρξε δε ο σχετικώς επιφυλακτικότερος και συντηρητικότερος από όλους τους μαθητές του Πλάτωνος στην διατύπωση αντιρρήσεων κατά της διδασκαλίας του ή στην προβολή καινοτομιών ή αποκλίσεων απ’αυτήν.Επεμελήθη της πρώτης επισήμου και υπευθύνου εκδόσεως των έργων του Πλάτωνος,ενώ ήταν διευθυντής της Ακαδημείας.Η φιλοσοφική σκέψη του Ξενοκράτους εστερείτο πρωτοτυπίας:ηρκείτο στο να επενδύει και να παρουσιάζει την πλατωνική διδασκαλία διά των μαθηματικών συμβόλων των Πυθαγορείων(πόση σημασία απέδιδε ο Ξενοκράτης στα μαθηματικά,δείχνουν τα πολλά και διεξοδικά του μαθηματικά και αστρονομικά του συγγράμματα).Ο Ξενοκράτης ρητώς διακρίνει τις τρεις βασικές φιλοσοφικές μαθήσεις μεταξύ τους με τους όρους «διαλεκτική«(λογική,γνωσιολογία,διαιρετική),«φυσική» και «ηθική».Στην γνωσιολογία,αποκλίνων κάπως από τον Πλάτωνα,διαστέλλει τρεις βαθμίδες της γνώσεως:την νόηση,την αίσθηση και την δόξα.Η νόηση εξασφαλίζει ασφαλή γνώση και επιστήμη,η αίσθηση παρέχει μεν και αυτή αληθή ,αλλά σε ήσσονα μοίρα και λιγότερο ασφαλή γνώση,η δόξα,τέλος,είναι άλλοτε μεν αληθής,άλλοτε δε ψευδής.Αντίστοιχα προς εκάστη γνωστική βαθμίδα είναι και τα υποκείμενα της οικείας γνώσεως,αυτά δε είναι η νοητή ουσία,η αισθητή και η σύνθετος και δοξαστή.Η πρώτη είναι η των εκτός ουρανού όντων,η δεύτερη περιλαμβάνει τα εντός του ουρανού,η δε τρίτη τον ίδιο τον ουρανό.Με τα παραπάνω παρεδόθησαν από τον Ξενοκράτη και τρεις Μοίρες:η Άτροπος των νοητών(ούσα «αμετάθετος»δηλ.αμετάτρεπτος),η Κλωθώ των αισθητών και η Λάχεσις των δοξαστών.Ακολουθώντας τους Πυθαγορείους ο Ξενοκράτης δέχεται ως πρώτες αρχές το «εν» ή «περιττόν» και την δυάδα,το «άρτιον».Το «εν» ονομάζει «πρώτον» ή «άρρενα Θεόν» και το ταυτίζει με τον νου ή τον Δία,την δε δυάδα λέγει θήλεια θεά και μητέρα των θεών.Από το «εν» και την δυάδα γεννήθηκαν οι αριθμοί,τους οποίους ο Ξενοκράτης ταυτίζει με τις ιδέες και τους μαθηματικούς αριθμούς.Παραδέχεται την εξ ελαχίστων και αδιαιρέτων(ατόμων) γραμμών παραγωγή όλων των μορφών και των μεγεθών(κατά της θεωρίας αυτής του Ξενοκράτους στρέφεται το φερόμενο μεταξύ των συγγραμμάτων του Αριστοτέλους «Περί ατόμων γραμμών»).Της ψυχής η ουσία είναι αριθμός αυτοκίνητος,υφ’εαυτού κινούμενος.Ο κόσμος διαιρείται εις τον υπό την σελήνη,τον ουρανό και τον υπέρ τον ουρανό(υπερουράνιο).Θείες δυνάμεις,καλοί και κακοί δαίμονες κυριαρχούν σε όλα τα τμήματα αυτά του Σύμπαντος.Στην αντίληψη δε αυτή περί εισδύσεως και εκτάσεως του Θείου σε όλο τον Κόσμο στήριζε ο Ξενοκράτης την περί ενότητος του Κόσμου διδασκαλία του.Θεός ήταν ο ουρανός,ολύμπιοι θεοί ήταν οι αστέρες και εις τον υποσέληνο κόσμο κυριαρχούσαν αγαθοί και κακοί δαίμονες,οι οποίοι ήταν όντα ενδιάμεσα μεταξύ θεών και ανθρώπων.Διά της διδασκαλίας του αυτής περί δαιμόνων συνετέλεσε ο Ξενοκράτης στην καλλιέργεια της δεισιδαιμονίας και της τάσεως προς αποδαιμόνωση της αρχαίας θρησκείας.Ως προς την ύλη,από την οποία συνέστησαν τα κύρια μέρη του κόσμου,ο Ξενοκράτης δεχόταν μια διαβάθμιση από την τελειοτέρα στην ατελεστέρα ύλη.Δεχόταν τα τέσσερα στοιχεία κατά την φιλοσοφική παράδοση και ως πέμπτο τον αιθέρα,έλεγε δε ότι ο μεν ήλιος και τα άστρα σύγκεινται εκ πυρός και του πρώτου πυκνού,η σελήνη εκ του προσιδιάζοντος εις αυτήν αέρος και του δευτέρου πυκνού,η δε γη εκ πυρός,ύδατος και του τρίτου των πυκνών.Τον χρόνο ο Ξενοκράτης,ακολουθώντας τον Πλάτωνα,όριζε ως μέτρο των γεννητών και κίνησιν αΐδιον.Η ψυχή κατά Ξενοκράτη είναι καθαρά πνευματικό ον,μπορεί δε να υπάρχει και χωρισμένη από το σώμα.Ο λόγος(το λογικόν) έρχεται έξωθεν εκ προτέρας υπάρξεως.Η ψυχή είναι αθάνατη,της δε αθανασίας μετέχουν και τα άλογα μέρη αυτής.Ο Ξενοκράτης ήταν φυτοφάγος,συνιστούσε δε την αποφυγή της κρεοφαγίας,όχι γιατί έβλεπε στα ζώα κάτι συγγενές με την ανθρώπινη φύση,αλλά γιατί νόμιζε ότι οι τρώγοντες κρέας υφίστανται την δυσμενή επίδραση της αλογίας των ζώων.Το μεγαλύτερο μέρος της διδασκαλίας και της συγγραφικής του δράσεως ο Ξενοκράτης είχε αφιερώσει στην ηθική:η ηθική του συμφωνεί με την πλατωνική ηθική.Όλα τα όντα είναι ή αγαθά ή κακά ή ουδέτερα.Διέκρινε αγαθά της ψυχής και αγαθά του σώματος και του εξωτερικού βίου,ύψιστον ,όμως,και σπουδαιότατον όλων έτασσε την αρετή.Σε δεύτερη μοίρα τοποθετούσε τα σωματικά αγαθά και τα του εξωτερικού βίου(πλούτο,υπόληψη).Η ευδαιμονία έγκειται στην απόκτηση της οικείας αρετής(διά του διδάγματος τούτου ο Ξενοκράτης προελάμβανε το «ομολογουμένως τη φύσει ζην» των Στωικών).Μόνη η αρετή και η άσκηση εναρέτου βίου κάνει τον άνθρωπο ευδαίμονα. Απαιτούσε καθαρότητα και αγνότητα όχι μόνο των πράξεων,αλλά και των σκέψεων και των διαλογισμών,ο δε τελικός σκοπός του ανθρώπου είναι να απελευθερωθεί από τα δεσμά του σώματος.