Μία από τις επιβλητικότερες μορφές της προεπαναστατικής και μετεπαναστατικής Ελλάδος,ο επιφανής κληρικός Κωνσταντίνος Οικονόμος,από την Τσαριτσάνη της Ελασσόνας,καταγόμενος από οικογένεια Λευϊτική,φέρουσα τιμητικώς και κατά διαδοχή τον τίτλο και το υψηλό εκκλησιαστικό οφίκιο των Οικονόμων(εξ ου και το όνομά του «ο εξ Οικονόμων»),χαρακτηρίστηκε προσφυέτατα από τον καθηγητή Ακαδημαϊκό Νίκο Βέη «μέγα καύχημα της Ελλάδος και της Ορθοδοξίας σταθερόν και απροσμάχητον έρεισμα».Ακαταπόνητος σε φιλομάθεια και προικισμένος με εξαίρετη μνήμη,αναδείχτηκε πολυγραφότατος συγγραφέας και έξοχος Θεολόγος και φιλόλογος(ο όγκος των-καθ’όλα αξιόλογων-συγγραμμάτων του προκαλεί κατάπληξη).Ο ακόλουθος λόγος του εξεφωνήθη την 1ην Σεπτεμβρίου 1813,κατά το πέμπτο έτος από την σύσταση του «Φιλολογικού Γυμνασίου» της Σμύρνης,όπου δίδαξε επί μια δεκαετία:
«§.α’.Πάλαι μεν,ω άνδρες,πενταετηρίδας πανηγύρεις συνάγουσα η Ελλάς και πένταθλον αγώνα προβάλλουσα,εγύμναζε των νέων τα σώματα,ίνα γίνωνται προς τους πόνους καρτερικοί και ικανοί προς υπεράσπισιν της ελευθερίας αυτών.Συνέτρεχε δε προς θέαν των τοιούτων πλήθος ανθρώπων πολύ,και θέατρα μυρίαντα συνεπληρούντο,και θυσίαι λαμπραί ετελούντο,και εις τις των νενομισμένων θεών εις εκάστην πανήγυριν ετιμάτο,και των Ιδαίων δακτύλων η πεντάς εγεραίρετο.Ημείς δε σήμερον Πενταετηρίδα πανηγυρίζοντες από της πρώτης ενάρξεως του Φιλολογικού Ημών Γυμνασίου,δοξάζομεν τον άχρονον των χρόνων δημιουργόν και υπέρφωτον των φώτων Πατέρα,διότι πανσόφως οικονομών τα ημέτερα ηυδόκησε να εισέλθωμεν εις νέαν έτους περίοδον.Υμνούμεν δε την πάρεδρον των υψίστων αυτού θρόνων Σοφίαν,την οποίαν απέστειλεν εις τους θνητούς παραμύθιον των θλίψεων του μετά σώματος βίου,και παμπόλλων αγαθών χορηγόν,την Σοφίαν ην εγέννησε προ αιώνων πριν εδρασθώσι τα όρη και κατασκευασθώσιν αι άβυσσοι,και δι’ης υπέστησε τον νοερόν διάκοσμον των πνευμάτων,κατέβαλε δε τα του αισθητού κόσμου θεμέλια.Την Σοφίαν έχων μεθ’εαυτού ο αριστοτέχνης δημιουργός ωμίλει προς το χάος τους παντοδυνάμους λόγους,και εμαίευε την φύσιν εκ του μηδενός,και εχώριζε τους ουρανούς από την άβυσσον των υδάτων.Διά την Σοφίαν προέκυψεν η λαμπέτις ηώς και ανέτειλεν η παμφαής του ηλίου ακτίς,και το σέλας άπαν του χορού των αστέρων εγέλασε,και ο εύδιος αιθήρ εξεχύθη,εσταθμίσθησαν των αέρων τα βάρη,και περιεγράφησαν της θαλάσσης τα όρια.Διά την Σοφίαν οι λειμώνες στολίζονται τα με το φως κεντημένα ποικιλόχροα άνθη,και τα δέντρα κομώντα συνάπτουσι των τρυφερών αυτών φύλλων τους ψιθυρισμούς,με τα μουσικά των αμερίμνων πτηνών κελαδήματα,προς αίνεσιν της αοράτως διενεργούσης εις τα πάντα παντοδυνάμου θελήσεως,και τα μέταλλα μυστικώς εις τους κόλπους της γης εξυφαίνονται.Η Σοφία διορίζει των ζώντων όλων την μοίραν,και του παντός την σφαίραν α ρμονικώτατα κινεί,και τον άνθρωπον,το κάλλιστον των θείων δημιουργημάτων,ομοιότατον του Δημιουργού αποδεικνύει.Υπέρ της Σοφίας αυτής,ω άνδρες,γίνεται σήμερον και ο πας αγών εις ημάς•και οι σημερινοί νέοι της Ελλάδος,επειδή και τα σώματα δεν δύνανται,γυμνάζουσι τας ψυχάς αυτών διά παιδείας και μαθημάτων,εξ ων μέλλουσι να αναδειχθώσιν ωφέλιμοι μεν εις εαυτούς,χρήσιμοι δε εις τους οίκους,ευεργέται δε της εαυτών πατρίδος.Εις ταύτα,ω άνδρες,αποβλέπει η γύμνασις αυτών,και το υπό της μεγαλοψυχίας υμών συσταθέν Φιλολογικόν τούτο Γυμνάσιον.Μακάριοι είσθε,ω αγωνοθέται,και των αγώνων τούτων αλείπται και συνδρομηταί,διότι συντρέχετε προς ευδαιμονίαν και των τέκνων υμών ιδίως και κοινώς των ομογενών.Επειδή δε εις υμάς είναι ικανή των κόπων αντιμισθία και ανωτέρα παντός επαίνου η χαρά,την οποίαν έκαστος εξ υμών αισθάνεται μυστικώς εις την ψυχήν του,διότι γίνεται χρήσιμος όσον δύναται προς κοινήν του Γένους παραμιθίαν,ο σημερινός λόγος γίνεται προς αυτούς τους νέους,της υμετέρας χαράς το αντικείμενον και των κόπων την μόνην ελπίδα.Προς υμάς ομιλώ,φίλαι κεφαλαί,φιλόμουσοι του Γυμνασίου Μαθηταί.Γνωρίζω την ημετέραν προθυμίαν και την ζέσιν του ν’απολαύσητε όχι δάφνης ή ελαίας,αλλά της Σοφίας τον αμάραντον στέφανον.Όσον όμως από της ηλικίας,έχετε χρείαν πολλής και μεγάλης προσοχής.Δεν είναι άλλο τι εις τον κόσμον τόσον ευαπάτητον και επίζηλον ως η νεότης,έμπροσθεν της οποίας εξαπλόνουσιν ευρυχωροτάτην πεδιάδα αι απατηλαί ελπίδες,και παρίσταται πανταχόθεν η ηδονή προσφέρουσα ψευδείς στεφάνους,και διασπείρουσα εις τα βήματα αυτής απαλώτατα άνθη,και συμπεριλαμβάνουσα προς βοήθειαν την απειρίαν και θερμότητα και ευπιστίαν της νεανικής ηλικίας,ιν’αποτρέψη τον γυμναζόμενον νέον από το ένδοξον των πόνων αυτού στάδιον,και κατακρημνίση αυτόν εις της δυστυχίας τα βάθη.Τοιούτος είναι ο κίνδυνος,τον οποίο τρέχετε,φίλοι νέοι,και εξ ου μόνη η Σωφροσύνη δύναται να διαφυλάξη υμάς.Διά τούτο,συμφώνως προς τον μακάριον Παύλον,«τοις νέοις πάσι παράγγελε σωφρονείν»,προτρέπει σήμερον υμάς ο λόγος εις σωφροσύνην,όχι μόνο την εγκράτειαν των παθών,καθολικώτερον την περί τα φρονήματα και τους λόγους και τας πράξεις θεωρουμένην,την αρετήν εκείνην,ήτις περιέχει όλα τα καθήκοντα της νεανικής ηλικίας,άτινα ακολούθως μετά της δυνατής συντομίας θέλομεν διαγράψει.
§.β’.Πρώτον.Όπως,φίλοι νέοι,εις τον φυσικόν τούτον κόσμον αι μεταβολαί των τεσσάρων καιρών του ενιαυτού αποφασίζουσι περί της ευτυχούς ή δυστυχούς καρποφορίας των προϊόντων,και η μεν άνοιξις απαλά φυτρόνουσα άνθη κάμνει την ευθηνίαν του θέρους•και τούτου παλιν η ευκρασία συμβάλλει προς ωρίμασιν των καρπών του φθινοπώρου,τοιουτοτρόπως και εις τον ηθικόν κόσμον η σώφρων και ενάρετος νεότης οδηγεί τον άνθρωπον εις την ώριμον ανδρικήν ηλικίαν,και από της ανθούσης ταύτης ωριμότητος καταντά εις ιλαρόν και σεβάσμιον γήρας.Διά τούτο την παρούσαν περίοδον της ζωής σας πρέπει να θεωρήτε ως κάλλιστον καιρόν,εξ ου κρέμαται η παντοτεινή ευτυχία ή δυστυχία ημών•κατά ταύτην να σπουδάζητε να εντυπώνητε εις τας απαλάς ημών ψυχάς ορθά περί των όντων φρονήματα,εξ ων άρχεται η Σωφροσύνη,το ταμείον των αρετών κατά τον σοφόν.Πρώτη δε και αναγκαιοτάτη όλων των αρετών υπάρχει η προς Θεόν ευσέβεια,το θεμέλιον όλης της ηθικής,και η αρχή πάσης Σοφίας.Η νεότης τω όντι είναι ο καιρός όλων των δραστικών και γενναίων κινήσεων της ψυχής.Των νέων η καρδία κινείται ευκολώτερον παρά πάσαν άλλην εις το να θαυμάζη παν ότι είναι μέγα και υψηλόν.Κυριεύεται τάχιστα υπό του έρωτος του καλού και επαινετού.Θέλγεται τρυφερώτατα υπό της όψεως των γενναίων και αδιαφόρων ευεργεσιών.Ποίον λοιπόν δύναται να είναι άλλο αντικείμενον αξιώτερον να εξάψη τας καλάς ταύτας της νέας ψυχής διαθέσεις,ειμή ο πάγκοινος πατήρ το παντός και πάσης ευδαιμονίας Δημιουργός;Δύνασθε ποτέ,φίλοι νέοι,να θεωρήσετε χωρίς θαυμασμόν το ύψος και μέγεθος,όπερ κηρύττουσι με μυρία στόματα πανταχόθεν των παντοδυνάμων αυτού δακτύλων τα έργα;Δύνασθε χωρίς δραστικωτάτην ευγνωμοσύνην να απολαύσητε όλα τα αγαθά,τα οποία η πάντροφος δεξιά του εξέχεεν εις όλα τα όντα,και μάλιστα εις υμάς,κατά τον καλόν τούτον καιρόν της υμετέρας ζωής;Ω μακάριοι,διά τας καλάς ελπίδας των υμετέρων συγγενών,και την περί υμών επιμέλειαν και αγάπην αυτών•ανυψώσατε τας καρδίας εις το ύψιστον Ον,όπερ εμπνέει και εις τους γονείς και εις τους υπεραπιστάς,και εις τους φίλους υμών,όλην την ευμένειαν και τρυφερότητα,μεθ’ης σας θεωρούσιν.Αποβλέπετε εις τούτον,ως εις δυνατώτατον και φιλανθρωπότατον υμών Πατέρα,και προστρέχετε ως προς ειλικρινέστατον φίλον.Ούτος ήτο προ ολίγουτων βρεφικών υμών ενιαυτών ο φύλαξ και τροφός,και της νηπιότητος ο οδηγός•τώρα δε είναι της υμετέρας νεότητος ο υπερασπιστής,και όλης της ζωής η μόνη ελπίς.Προσφέρετε προς την αγαθότητα αυτού την εξωτερικήν προσκύνησιν,ως εξήγησιν και μαρτυρίαν της εσωτερικής υμών ευγνωμοσύνης διά τας ευεργεσίας.Διότι η εξωτερική προσκύνησις και προσευχή είναι η αγιωτάτη θυσία της αγάπης και ευλαβείας,ην χρεωστείτε προς τον Θεόν τον Πατέρα υμών.Εκείνον,λέγω,προς ον αφιέρωσαν υμάς οι συγγενείς,και ον τοσάκις επεκαλέσθησαν προς βοήθειαν προς τας αρρρωστίας και τους κινδύνους υμών•εκείνον λέγω,τον οποίον οι πρόπαπποι και οι πάλαι πρόγονοι από της νεότητος αυτών εσεβάσθησαν,και όστις και ζώντας ευλόγησεν αυτούς διατείνας το γένος αυτών έως και εις υμάς,και αποθανόντας τώρα εις τους Ουρανούς ανταμείβει.Πόσον ισχυρώς και δραστικώς πρέπει να κινώσι την ευγνώμονα ψυχήν υμών τόσαι χάριτες του υψίστου Δημιουργού!
§.γ’.Αλλ’αν και η ευσέβεια έχει τον θρόνον αυτής εις την καρδίαν,χρειάζεται όμως και του νοός ο φωτισμός,ίνα κατευθύνη τα αισθήματα της καρδίας και καρποφορή ορθά περί Θεού φρονήματα.Διά να γνωρίσητε λοιπόν την δογματικήν αλήθειαν καθ’όλην αυτής την φυσικήν καθαρότητα,σπουδάζετε τας αγίας Γραφάς,ότι εν αυταίς ζωήν ευρήσετε,και συμβουλεύεσθε τον Λόγον του Θεού,όστις είναι το φως και η αλήθεια.Αφ’ου δε παγιώσητε και κρατύνητε τα αμώμητα της πίστεως δόγματα με τους ορθούς συλλογισμούς και την διδασκαλίαν των θεοφόρων Πατέρων,μη συγχωρήσητε ποσώς εις κακοήθεις τινας αντιστάσεις,να διασείσωσι της υμετέρας πίστεως τα θεμέλια,ενθυμούμενοι πάντοτε,ότι εις την μυστηριώδη άβυσσον των χριστιανικών δογμάτων απαντώσι πολλαί δυσκολίαι ως προς τον περιωρισμένον ανθρώπινον νουν,άστινας επίσης ήθελεν είσθαι και τολμηρόν και ανόητον να ζητήτε να διαλύσητε με ενέργειαν ανθρωπίνων συλλογισμών διότι αυτή η φύσις δεν συγχωρεί κατά το παρόν,ειμή να επιγινώσκωμεν εν μέρει,και ως εν εσόπτρω και αινίγματι,κατά μακάριον Παύλον.
§.δ’.Εντυπώνετε εις την υμετέραν καρδίαν βαθύτατο σέβας ωσαύτως και δι’όλα τα ιερά,όσα πρεσβεύει και τιμά η αγία ημών Εκκλησία.Διότι πλην του ότι είναι μέγιστον αμάρτημα και η παραμικρά τούτων παράβασις,ουδέν άλλο κάμνει τον νέον καθώς αύτη,τόσον μισητόν και αξιοκαταφρόνητον.Ουδέν άλλο δεν χαρακτηρίζει καλύτερα την ανόητον οίησιν και τον τύφον της ψυχής,ειμή ο επιτετηδευμένος εκείνος τρόπος του να μεταχειρίζεται τις με υπεροψίαν και ολίγην υπόληψιν και το παραμικρόν εκ των αποβλεπόντων προς της πίστιν.Διότι τοιαύτα άθλια ανθρωπάρια θέλοντες να επιδειχθώσιν ότι έχουσιν επιστημονικήν και αληθή γνώσιν των όντων,καταφρονούσι την πρώτην αλήθειαν,ην όλον το ανθρώπινον γένος σέβεται και τιμά,και όντως εξελέγχονται άμοιροι και εστερημένοι και αυτής της κοινής αισθήσεως.
§.ε’.Μη νομίσητε όμως,ότι εν ω παρακινεί ολόγος υμάς προς την ευσέβειαν,απαιτεί να γίνητε βαρύτεροι και μελαγχολικώτεροι,και παραπολύ διάφοροι από τους συνηλικιώτας νέους,και ακολούθως να αποβήτε πικροί δικασταί όλων των ομοφύλων,καταφρονούντες παρρησία τους όσους κρίνετε υποδεεστέρους υμών.Η αληθής υμών πίστις εμπνέει εις έκαστον την ιλαρότητα και επιείκειαν,και χαρίζει φυσικόν και ανεπιτήδευτον χαρακτήρα.Είναι κοινωνική και πλήρης ου μόνον αληθείας,αλλά και χάριτος και ευφροσύνης.Είναι πολλά μακράν από της σκυθρωπής και μελαγχολικής δεισιδαιμονίας,ήτις σκοτίζει την καλήν του ανθρώπου διάθεσιν,και πικραίνει την καρδίαν,και αγριαίνει την ψυχήν,και ταπεινόνει την ευφυΐαν,και μωραίνει τον νουν,και διδάσκει τους αθρώπους ψευδώς να καταφρονώσι τα καθήκοντα της παρούσης ζωής,ίνα προδιαθέτωνται τάχα διά την μέλλουσαν.Η αμώμητος ημών πίστις καθ’όλον το εναντίον διδάσκει να θεωρώμεν την προετοιμασίαν ημών διά την μέλλουσαν αιωνιότητα ως αναγκαίον επακόλουθον της ακριβεστάτης εκπληρώσεως όλων των καθηκόντων,όσα η αρετή εις την παρούσαν ζωήν διδάσκει.Είσθε λοιπόν πληροφορημένοι ότι μετά της αμωμήτου ημών θρησκείας είναι συνηνωμένα κατά τον απόστολον Παύλον,όσα αληθή,όσα δίκαια,όσα αρεστά,είτις αρετή,και είτις έπαινος.Διά τοιαύτην θρησκείαν εις ουδεμίαν περίστασιν δεν θέλετε καταισχυνθή και ερυθριάσει ουδέποτε.Προσέχετε όμως,μη φανήτε ενάρετοι εις τα όμματα των ανθρώπων,χωρίς ανάγκης και μόνον διά επίδειξιν.
§.στ’.Δεύτερον.Διά τούτο μετά της ευσεβείας έχετε ηνωμένην την μετριοφροσύνην,αφ’ης γεννάται η ευπείθεια εις τους μεγαλυτέρους.Λέγω δε το σέβας προς τους γονείς,και την υποταγήν εις όλους τους είτε διά μάθησιν,είτε δι’αξίωμα,είτε δι’ηλικίαν μεγαλυτέρους.Η υπακοή είναι η θαυμαστή προπαιδεία της νεότητος•και η μετριοφροσύνη είναι ο πολυτιμότατος του νέου στολισμός,και ο πρόδρομος της μελλούσης αυτού ευτυχίας.Δεν πρέπει ποτέ εις υμάς,οίτινες μόλις εισήλθετε εις το στάδιον της ζωής,να έχητε εις τας χείρας της ιδίας διαγωγής τας ηνίας,αλλά πρέπει να εμπιστεύητε αυτάς εις άνδρας εμπειροτέρους,διοικούμενοι από την φρόνησιν και το παράδειγμα των μεγαλυτέρων.
§.ζ’.Ναι,φιλόκαλοι νέοι!αφ’ όλας τας ανοησίας,εις ας δύναται η νεότης να υποπέση,ουδεμία άλλη δεν ασχημίζει τόσον τα φυσικά προτερήματα,και δεν αφανίζει την ελπίδα της μελλούσης ευτυχίας του νέου,όσον η φιλαυτία και η πρόληψις και το πείσμα.Διότι αύται αι κακίαι εμποδίζουσι της φύσεως τας προόδους,και κάμνουσι τον άνθρωπον να καταγηράσκη εις παντοτεινήν φρενών νηπιότητα,και πολλάκις προξενούσιν ανιάτρευτα κακά•και όμως ταύτα είναι κοινά των πλειοτέρων νέων ελαττώματα.Διότι γεμίζοντες την φαντασίαν αυτών από εναερίους τινας και ανυποστάτους σκοπούς,και πεφυσιωμένοι από τον άνεμον της ελπίδος,μεταχειρίζονται τα έργα των καθώς διδάσκει αυτούς η επιβλαβεστάτη δοκοφροσύνη•και όντες πληροφορημένοι περί της ιδίας αξίας γελώσι πολλάκις διά φίλων τινων φρονίμους συμβουλάς,αποδίδοντες ταύτας εις την ασθένειαν και δειλίαν της προβεβηκυίας αυτών ηλικίας.Οι τοιούτοι νέοι είναι πολλά σοφοί,και δεν μανθάνουσιν.Είναι πολλά ανυπόμονοι,και δεν βουλεύονται.Είναι πολλά θερμοί,και δεν γνωρίζουσι χαλινόν.Κολυμβώσι λοιπόν με ακατάσχετον θρασύτητα και απόνοιαν εις τα κύματα του κόσμου,και εγκυβιστώσιν ασυλλογίστως εις τα κοπτικώτατα δρέπανα των κινδύνων,εξ ων είναι γεμάτον του βίου τούτου το στάδιον.Τοιαύτη είναι η τύχη των όσων μαίνονται ν’απολαύσωσιν υπόληψιν χωρίς της μετριοφροσύνης,ήτις μόνη είναι ικανή να περιποιήση εις τον νεον ό,τι αγαθόν η ορμή της νεότητος αυτού πρόωρα επιθυμεί.Ω τρισάθλια
Μειράκια τα εφ’εαυτοίσι πεφυσημένα,
Έβλαψεν υμάς αφροσύνη,δεινή θεός!
§.η’.Τρίτον.Επίσης με ταύτας τας αρετάς είναι η αναγκαία προς ευτυχίαν ημών,ως βάσις των κοινωνικών αρετών,η φιλαλήθεια εις ειλικρινούς καρδίας προερχομένη,ήτις είναι σωφροσύνη περί τους λόγους.Διότι η πολύπτυχος διπλόη της κρυψινοιας και ο σκοτεινός πέπλος της δολιότητος,όστις σκεπάζει την καρδίαν μη συγχωρών μηδέ κακόν αίσθημα φυσικόν να εκφρασθή εις τα έξω,κάμνουσι τον χαρακτήρα του ανθρώπου αξιοκαταφρόνητον και μισητόν,και εις πάντα μεν καιρόν,μάλιστα δε εις την νεότητα.Εις ταύτην λέγω την ηλικίαν,οπόταν αι κινήσεις της καρδίας είναι αθωότεραι και οι επιστάται προσέχουσι να γνωρίζωσι τας φυσικάς ημών κλίσεις αναπτυσσομένας ελευθέρως και καθαρώς,εάν συνειθίσητε να κρύπτησθε και υπομειδιώντες να απατάτε τους ανθρώπους,πού θέλετε καταντήσει,αφ’ου προχωρήσητε περισσότερον εις τας οδούς του βίου,και τα διάφορα κέρδη αρχίσωσι να πληρόνωσι την καρδίαν υμών,και η πείρα διδάξη όλας τας διαστροφάς της κακουργίας;Η υπόκρισις της νεότητος είναι ο πρόδρομος της απιστίας και προδοσίας εις το γήρας,και αι πρώται κινήσεις αυτής είναι τα ολέθρια προοίμια της διαφθοράς και κακοηθείας.Αύτη κρημνίζει από το ύψος παν αγαθόν μαθημα.Αύτη σκοτίζει την λάμψιν παντός καλού προτερήματος.Αύτη απωθεί τον άνθρωπον πολλάκις εις καταφρόνησιν Θεού και ανθρώπου.Εάν λοιπόν φροντίζητε να απολαύσητε την χάριν του ουρανού και την υπόληψιν των ομογενών,γυμνάζεσθε μετ’επιμελείας εις την αλήθειαν,φυλάσσοντες απροσποιήτως τας υποσχέσεις υμών,και εξηγούντες τιμίως τας υμετέρας διαθέσεις.Η απλότης και ειλικρινεια είναι προικισμέναι με τα θελκτικώτατα κάλλη,τα οποία δύνανται να επισπώσι την υπόληψιν των ανθρώπων και πολλών σφαλμάτων συγχώρησιν.Αλλά και προς ησυχίαν και την άλλην ευκολίαν του βίου υμών,συμφέρει πολύ περισσότερον η φιλαλήθεια παρά την πανουργίαν ,διότι η μεν οδός της αληθείας είναι μία και εύκολος,η δε του ψεύδους είναι λαβύρινθος γεμάτος από στροφάς και περιελίξεις.Διότι η μία πανουργία θέλει φέρει υμάς αφεύκτως εις άλλην•και του λαβυρίνθου τούτου αι στροφαί θέλουν γίνεσθαι μάλλον και μάλλον δυσκολοδιάβατοι,κι ούτω τέλος θέλετε συμποδισθή αφ’εαυτών,και περιπέσει εις τας ιδίας παγίδας και τα δίκτυα κατά το προφητικόν.Η πανουργία είναι θυγάτηρ μικροπρεπούς και χαύνης καρδίας,και η μόνη αθλία καταφυγή παντός ανθρώπου,όστις δεν έχει το θάρρος να ομολογήση τους σκοτεινούς σκοπούς του•εξ εναντίας δε ο άπλαστος και ειλικρινής χαρακτήρ εμφαίνει ατρόμητον γενναιότητα,ήτις πρέπει να είναι το εξαίρετον σημείον του τιμίου.Τοευεργετείν και αληθεύειν ελεγεν ο Πυθαγόρας εχει κοινά ιδιώματα ο άνθρωπος προς τον Θεόν.
§.θ’.Μη νομίσητε όμως,ότι αύτη η ειλικρίνεια είναι χωρισμένη από την φρόνησιν,και αποκλείει μακράν πάσαν προφύλαξιν και προσοχήν περί τα απόρρητα.Η ειλικρίνεια είναι εναντία εις την πανουργίαν,και όχι ποτέ εις την σύνεσιν την αληθινήν.Διότι η κουφότης του ανοήτου και ολιγνώμονος ανθρώπου δεν είναι ειλικρίνεια•αλλ’η καθαρότης της ευγενούς και γενναίας ψυχής,ήτις αποβάλλει την κακοήθη απάτην,διότι την νομίζει επίσης και ουτιδανήν και ανωφελή,και ήτις δεν ζητεί ποτέ να κρυφθή,επειδή δεν έχει χρείαν προφάσεων και μηχανουργημάτων.«Απλούς ο μύθος της αληθείας έφυ,και ου ποικίλων δείτ’άνδιχα βουλευμάτων».
§.ι’.Τέταρτον.Η νεότης είναι ο αρμοδιώτερος καιρός εις το να κερδίση τις με την επιμέλειαν την καρδίαν των τιμίων ανθρώπων ανθρώπων,και να καλλιεργήση την εύνοιαν αυτών.Επειδή δε η υμετέρα ευτυχία κρέμαται πάντοτε από τας προς τους ομοφύλους υμών σχέσεις,είναι αναγκαιότατον να αποκτήσητε σύνωρα τας διαθέσεις εκείνας,αίτινες πλέκουσι τους ευτυχείς τούτους δεσμούς.Διά τούτο το τέλος πρέπει να έχητε θεμέλιον όλων των υμετέρων κινημάτων την δικαιοσύνην.Ευθύς ακόμα από τας μικράς προς αλλήλους συναλλαγάς,και εις αυτάς τας αστείας διατριβάς,μη συγχωρήσητε ποτέ να πράξητε την παραμικράν απάτην,έχοντες εντετυπωμένην εις τας υμετέρας καρδίας διάπαντός το ιερώτατον εκείνο αξίωμα,«πράττε εις τους άλλους,ό,τι θέλεις να πράττωσι και οι άλλοι εις σε αυτόν».
§ ια’.Η συμπάθεια ωσαύτως είναι το αίσθημα εκείνο,διά το οποίον δεν πρέπει να εντρέπησθε ποτέ.Ω πόσην χάριν έχουσι εις την νεότητα της ευσπλαχνίας τα θέλγητρα,και πόσον αξιέραστος φαίνεται ο νεος όταν σπλαχνίζηται τον δυστυχή!Την ως αληθώς ανθρωπκήν ταύτην διάθεσιν ας μη απαμβλύνη ποτέ η κατάρατος φιλαυτία και η σύντροφος αυτής αναλγησία,αλλ’υπάγετε,ω νέοι,προς επίσκεψιν των δυστυχών,καθώς και προς συνέντευξιν των ευτυχούντων.Συνειθίσατε να κάμπτησθε εις τας αχωρίστους από την ανθρωπότητα δυστυχίας•και επισκέπτεσθε την μικράν και καταπίπτουσαν καλύβην τούτου του δυστυχούς,το πικρόν γήρας εκείνης της πτωχής και σεβασμίας πολιάς,τα θλιβερά δάκρυα άλλου τινος ορφανού,κλαίοντος τους γονείς αυτού και ζητούντος χείρα βοηθείας.Μη επιχαρήτε ποτέ απανθρώπως εις τας θλίψεις και δυστυχίας του πλησίον•και μη γίνητε τούτων αίτιοι διά βίου μηδέ εις το μικρότατον ζωΐδιον.Όστις μάθη να οικτίρη τα μικρά,συνειθίζει να ελεή και τα μεγαλύτερα όντα,και σύρει τους πάντας εις την αγάπην αυτού.Ο Ποσείδιππος εκαυχάτο ότι είχε πλειοτέρους φίλους διά την χρηστότητα του ήθους,παρά γνωρίμους δια την τελειότητα της τέχνης αυτού.
§ ιβ’.Επειδή δε οι νέοι έχουσι μεγάλην κλίσιν μαλιστα προς την φιλίαν,επιθυμούντες να συμπλέκωσι προς τους ομοίους σχετικούς τινας ιδιαιτέρους δεσμούς,προς ταύτην την φυσικήν του ανθρώπου κλίσιν ο λόγος δεν αντιστέκεται.Μακάριοι όσοι την αισθάνονται!Αλλά μακαριώτεροι όσοι αισθάνονται αυτήν με την προσήκουσαν προσοχήν και προφύλαξιν•διότι ως επί το πλείστον αι νομιζόμεναι των νέων φιλίαι είναι απολαύσεων σύντροφοι,τεθεμελιωμέναι εις την ομοιότητα των ελαττωμάτων και εις την αργίαν και ραθυμίαν αυτών,αίτινες διαλύονται γρηγορώτερα παρ’όσον ηδυνήθησαν ανα συσταθώσι.Τοιαύται φιλίαι γίνονται πολλάκις και διά δολίας φιλοφροσύνας προς κέρδος αποβλεπούσας,συντρεχούσης αφ’ενός μεν χαμερπεστάτης κολακείας,από δε του ετέρου ευπίστου τινος ευηθείας.Προσέχετε,φίλοι,μη συστήσητε ποτέ τοιούτους φιλίας δεσμούς,ούτως ασυλλογίστους,ούτως επικινδύνους,διά τους οποίους δυνατόν ποτε να καταισχυνθήτε•καλώς γινώσκοντες ότι ο χαρακτήρ υμών θέλει διαμορφωθή προς των φίλων τον χαρακτήρα,και ο κόσμος θέλει κρίνει περί των υμετέρων πράξεων,αποβλέπων προς τας εκείνων.Ας ήσθε λοιπόν βραδείς και προβλεπτικοί εις το να εκλέγητε φίλους•θεωρούντες ως ιερώτατον και πολύτιμον δώρον όντινα εύρητε αληθώς φίλον πιστόν,του οποίου η αρετή, ήθελε τρώσει την υμετέραν καρδίαν,και προσέχοντες καλώς να μη κατηγορήσθε δικαίως ως κούφοι και ακατάστατοι μεταλλάσσοντες φίλους•διότι η τοιαύτη ακαταστασία αποδεικνύει νουν επιπόλαιον και καρδίαν διεφθαρμένην.Ευλαβείσθε όλα των φίλων τα μυστικά•έχετε το όμμα ανοικτόν πάντοτε εις τας χρείας αυτών και τα κέρδη•μη λησμονήσητε ποτέ αυτούς εις τας θλίψεις και τους κινδύνους.Οικονομείτε φρονίμως τα ελαττώματα αυτών•διότι κατά τον Αριστοτέλην,εκείνος είναι επιτήδειος προς φιλίαν,όστις επίστηται και να αδικήται.
§ ιγ’.Με ένα λόγον, σπουδάζετε να είσθε αληθώς αξιέραστοι εις την κοινωνίαν,αποφεύγοντες παν είδος απολιτευσίας και αγροικίας εις τας πράξεις υμών και τους λόγους.Το προσηνές ήθος ας διευθύνη όλα τα διαβήματα υμών,προερχόμενον από καρδίαν ιλαράν και τιμίαν περισσότερον,ή από ψευδή και κατεσπουδασμένην πολιτικήν.Ακολουθείτε την κοινήν συνήθειαν εις όλα τα αδιάφορα πράγματα•καταφρονείτε δε φρονίμως την καινοτροπίαν,όταν είναι μεμπτή και αξιοκατηγόρητος•διότι όσον τα απλά και φυσικά ήθη επισπώσι την εύνοιαν των ανθρώπων,τόσον ο επιτετηδευμένος και αλαζονικός χαρακτήρ αποδεικνύει τον νέον αισχρόν και γελοίον,και τέλος γεμίζει αυτόν αναισθήτως από βαρέα ελαττώματα.
§ ιδ’.Πέμπτον.Μετά τας ρηθείσας αρετάς είναι αναγκαιοτάτη προς σωτηρίαν υμών η εγκράτεια.Διότι εις το αυτό σώμα μετά της ψυχής συμπεφυτευμέναι αι ηδοναί απατώσιν αυτήν ευκόλως και σκοτίζουσι του νοός τα όμματα,ώστε δεν δύναται εις ουδέν αξιόλογον μάθημα να προκόψη•πολύ δε περισσότερον παρά πάσαν ηλικίαν πολιορκείται υπό του πολέμου τούτου η νεότης•
Αιεί δ’οπλοτέρων ανδρών φρένες ηερέθονται.
Ο άπειρος νέος θεωρεί τούτον τον κόσμον ως αδιάκοπον πανηγύριν και εορτήν,και ορμά προς αχόρταστον απόλαυσιν αυτού,συνελαυνόμενος υπό της ευεξίας και ακμής και αναβάσεως των ζωτικών αυτού πνευμάτων,και θερμότητος της φαντασίας αυτού.Εις μάτην δαπανά τας συμβουλάς αυτού πολλάκις ο φρόνιμος γέρων•διότι ο νέος καθ’εαυτόν λέγει,ότι ελησμόνησεν ούτος ο σύμβουλός μου,ότι ήτο ποτε νέος και αυτός.Αλλά φευ!τότε πληροφορείται την αλήθειαν των συμβουλών των μεγαλυτέρων,όταν ριφθή από της φιληδονίας τα κύματα εις σκόπελον δυστυχίας σκληρότατον,όπου βλέπει σωρηδόν τα κόκκαλα των ανοήτων να κατασήπωνται εις της αθλιότητος τα ρεύματα.Συμβουλεύεσθε,φιλότιμοι νέοι,την ανθρωπίνην υμών φύσιν.Συλλογίζεσθε,ότι είσθε όχι μόνον όντα αισθητικά,αλλά και λογικά•και όχι μόνον λογικά,αλλά και κοινωνικά•και όχι μόνον κοινωνικά,αλλά και αθάνατα.Φεύγετε πάσαν ηδονήν,ήτις δύναται να βλάψη ή υμάς αυτούς ή τον πλησίον•διότι αι τοιαύται ηδοναί κάμνουσι δούλον τον άνθρωπον των παθών,και όχι μόνον καλόν τι να μάθη,ή να μελετήση αδυνατεί,αλλά χάνει παντάπασι την αξίαν του και περιπίπτει εις ανίατον δυστυχίαν.Ποίον είναι των μεθύσων το τέλος;γνωρίζετε τούτο υμείς αυτοί.Καθώς από τον οίνον,ούτω και από πάσαν άλλην ακρασίαν μεθύει ο ταλαίπωρος ακρατής,και δυστυχεί παρομοίως.Διά τούτο οι Λακεδαιμόνιοι διδάσκοντες τα τέκνα να ήναι σωφρονικά,παρίστανον έμπροσθεν αυτών τους δούλους είλωτας μεθυσμένους,και εδείκνυον εμπράκτως ποία τις είναι των ακρατών η κατάστασις.Ενθυμείσθε,πώς ο φρόνιμος Οδυσσεύς έφευγε των Σειρήνων τας επωδάς,και πώς οι ακρατείς σύντροφοι αυτού μετεμορφώθησαν εξ ανθρώπων εις χοίρους υπό της Κίρκης.Κατηραμένη ηδονή,πόσους μετεμόρφωσας ελεεινώς!πόσους νέους έθαψες αώρως!πόσα τρόπαια καταισχύνης έστησας εις το μέσον της πολιτικής κοινωνίας!
§ ιε’.Έκτον παράγγελμα και τελευταίον,αλλά προς όλα τα άλλα μεγίστην έχον επιρροήν είναι η μετ’επιμελείας και προσοχής και επιμονής ανάγνωσις των προγονικών ημών συγγραμμάτων,και η περί τας επιστήμας σπουδή.Διότι ο μόνος τρόπος του να παγιωθή τις εις τας αρετάς και να αποκτήση την αληθινήν σοφίαν είναι η μεθοδική παιδεία,εις ην όταν συνειθίση ο άνθρωπος εγκαίρως,τελειοποιεί το λογικόν,και καταπραΰνει την ορμήν των παθών,και ημερόνει τα ήθη αυτού.Η αρετή είναι αχώριστος από την λογιότητα•και είναι αδύνατον να μην είναι ενάρετος,όστις φέρει αληθώς του λογιωτάτου το όνομα.Η ανάγνωσις του Ομήρου και Ησιόδου και των άλλων ποιητών αναρριπίζει την ψυχήν,προς μίμησιν της τιμιότητος και φιλαληθείας και γενναιότητος των υπ’αυτών υμνουμένων ηρώων.Αι γνώμαι και διδασκαλίαι των ιστορικών οδηγούσι διά παραδειγμάτων εις την οδόν της αρετής,και εμπνέουσι μίσος εις την κακίαν.Αι επιστήμαι οξύνουσι τον νουν και τελειοποιούσι την κρίσιν,και συνάπτουσι τας χάριτας της χρηστοηθείας μετά του ύψους των ορθών συλλογισμών και της φρονήσεως,και κάμνουσι τον άνθρωπον αξιοσέβαστον αληθώς.
Τροφαί θ’αι παιδευόμεναι
Μέγα φέρουσ’εις αρετάν
Το,τε γαρ αιδείσθαι σοφία,
Ταν τ’εξαλλάσσουσαν έχει
Χάριν,υπό γνώμας εσοράν
Το δέον.
Σπουδάζετε λοιπόν,φιλόμουσοι νέοι,τας υμετέρας σπουδάς μετά προσοχής και μεθόδου και ωφελείας πραγματικής,επιμελούμενοι πάντοτε να στολίσητε καθώς την γλώσσαν,ούτω και την γνώμην υμών από των προγόνων ημών τα αθάνατα συγγράμματα.Το να παρακινώ υμάς περισσότερον εις εκτέλεσιν των τοιούτων χρεών είναι το αυτό,ως να συμβουλεύη τις το όμμα,όσα πρέπει να βλέπη,ή το ωτίον,ότι πρέπει να ακούη.Διότι ποίον άλλο είναι το έργον μαθητού,όστις έρχεται εις το Σχολείον,ειμή να επιμελήται εις όλα τα μαθήματα;Έχετε τας ώρας των σπουδών διωρισμένας•διότι χωρίς τον απαράβατον διορισμόν της μελέτης συγχίζεται ο νους,και λαμβάνει των διδασκομένων ατελείς τας ιδέας.Έχετε και χωριστάς κατ’ιδίαν μελέτας,όταν μείνη καιρός μετά την ακριβή των χρεών υμών εκπλήρωσιν.Προσέχετε όμως ποία βιβλία αναγινώσκετε,διότι και η των πολλών συνάμα και βλαβερών βιβλίων ανάγνωσις βλάπτει την ψυχήν,καθώς τα κακοήθη και πολλά φαγητά τον στόμαχον.Παν βιβλίον,ό,τι δεν ανήκει ή προς αύξησιν των χρησίμων γνώσεων,ή προς χρηστοήθειαν,ή προς στερέωσιν της θεοσεβείας υμών,φεύγετε ως εχθρόν θανάσιμον της υμετέρας ευτυχίας.Φεύγετε την αργίαν•διότι είναι η πηγή όλων των κακών.Μ’ένα λόγον,ενθυμείσθε ακαταπαύστως ότι αι ώραι και ημέραι του χρόνου,αίτινες τρέχουσιν επάνω των κεφαλών υμών,αεννάως αφίνουσι κατόπιν ίχνη και ανεξάλειπτα και αιώνια,τα οποία τώρα μεν κρύπτονται από τους οφθαλμούς σας•έρχεται όμως καιρός,όποτε μέλλουσι να παρρησιασθώσιν έμπροσθέν σας ως μάρτυρες αδιάψευστοι,είτε προς καταισχύνην,είτε προς ευφημίαν υμών.
§ ις’.Ανακεφαλαιώ τον λόγον,προς ανάμνησιν των ειρημένων.Η Σωφροσύνη μόνη δύναται να διαφυλάξη από τον κίνδυνον της νεότητος,και ταύτην έχοντες σύντροφον δύνασθε να κάμνητε την υμετέραν γύμνασιν εις την παιδείαν ασφαλείς και βέβαιοι ότι απολαύετε της σοφίας τον στέφανον,και κηρύττεσθε αληθώς πεπαιδευμένοι και του Γένους υμών ευεργέται.Η αρετή αύτη περικλείει εις εαυτήν της νεότητος όλα τα καθήκοντα,λέγω δε την ευσέβειαν,και μετριοφροσύνην,και φιλαλήθειαν,και επιείκειαν,και εγκράτειαν,και την εις τα μαθήματα επιμέλειαν•τους τοιούτους σώφρονας «Θεοί φιλούσι,και στυγούσι τους κακούς».Οποιονδήποτε επάγγελμα και αν μέλλετε,φίλοι νέοι,να επαγγελθήτε,ή μέγα ή μικρόν,χωρίς ταύτας τας αρετάς είναι αδύνατον να διαδράμητε το στάδιον εντίμως και ευτυχώς.Όλων δε τούτων των αρετών,πάλιν το επαναλαμβάνω,θεμέλιον έχετε την προς Θεόν ευσέβειαν.Η Σοφία και αρετή ως δώρα τελειότατα άνωθεν καταβαίνουσιν,εκ του πατρός των φώτων.Χωρίς τούτου την προστασίαν μ’όλα τα προτερήματά σας ηθέλετε είσθαι όμοιοι με άθλια ορφανά παιδία,αφειμένα εις έρημον τόπον χωρίς οδηγόν να τα κατευθύνη,χωρίς τροφόν να τα διατρέφη,χωρίς προστάτην να τα διαφυλάττη από τους φοβερούς κινδύνους,όσοι επικρέμανται εις τας κεφαλάς αυτών.Βέβαιοι λοιπόν όντες,ω καλή Νεολαία,ότι χωρίς του Υψίστου και Δημιουργού σας Όντος την βοήθειαν δεν δύνασθε να είσθε ευτυχείς και πεπαιδευμένοι,ανυψώνετε πάντοτε την καρδίαν υμών προς τον Σωτήρα του Κόσμου διά της πίστεως,και ζητείτε την προστασίαν του Θεού του Παντός διά της προσευχής και της αγαθοεργίας.Αυτός δε ο Πατήρ των οικτιρμών είθε να επιβλέπη εις ημάς με όμμα πατρικόν και ευμενές!Να φωτίζη υμάς εις τας σπουδάς,οδηγών και διδασκάλους και μαθητάς εις την αληθινήν σοφίαν!Να διαφυλάττη του Γυμνασίου τούτου τους επιτρόπους και υπερασπιστάς!και να ομαλύνη τας οδούς της προκοπής του ορθοδόξου Γένους ημών!».
(Πηγή:«Κων.Οικονόμου του εξ Οικονόμων Λόγοι»,επιμέλεια Θ.Σπεράντσα).
