Η ωφέλεια από τα εξωτερικά πράγματα κατά τον Επίκτητο.

«Ότι από πάντων των εκτός εστίν ωφελείσθαι»(Από όλα τα εξωτερικά πράγματα μπορούμε να ωφεληθούμε).


«Επί των θεωρητικών φαντασιών πάντες σχεδόν το αγαθόν και το κακόν εν ημίν απέλιπον,ουχί δ’εν τοις εκτός.ουδείς λέγει αγαθόν το ημέραν είναι,κακόν το νύκτα είναι,μέγιστον δε κακών το τρία τέσσαρα είναι.αλλά τί;την μεν επιστήμην αγαθόν,την δ’απάτην κακόν,ώστε και περί αυτό το ψεύδος αγαθόν συνίστασθαι,την επιστήμην του ψεύδους είναι αυτό.έδει ουν ούτως και επί του βίου.υγεία αγαθόν,νόσος δε κακόν;ου,άνθρωπε.αλλά τί;το καλώς υγιαίνειν αγαθόν,το κακώς κακόν.Ώστε και από νόσου εστιν ωφεληθήναι;Τον θεόν σοι,αό θανάτου γαρ ουκ εστίν;από πληρώσεως γαρ ουκ εστίν;μικρά σοι δοκεί ο Μενοικεύς ωφεληθήναι,ότ’απέθνησκεν;Τοιαύτα τις ειπών ωφεληθείη οία εκείνος ωφελήθη.Έα,άνθρωπε,ουκ ετήρησεν τον φιλόπατριν,τον μεγαλόφρονα,τον πιστόν,τον γενναίον;επιζήσας δε ουκ α απώλλυεν ταύτα πάντα;ου περιεποιείτο τα εναντία;τον δειλόν ουκ ανελάμβανεν,τον αγεννή,τον μισόπατριν,τον φιλόψυχον;άγε δοκεί σοι μικρά ωφεληθήναι αποθανών;ου•αλλ’ο του Αδμήτου πατήρ μεγάλα ωφελήθη ζήσας ούτως αγεννώς και αθλίως;ύστερον γαρ ουκ απέθανεν;παύσασθε,τους θεούς υμίν,τας ύλας θαυμάζοντες,παύσασθ’εαυτούς δούλους ποιούντες πρώτον των πραγμάτων,είτα δι’αυτά και των ανθρώπων των ταύτα περιποιείν ή αφαιρείσθαι δυναμένων.
Έστιν ουν από τούτων ωφεληθήναι;Από πάντων.Και από του λοιδορούντος;Τι δ’ωφελεί τον αθλητήν ο προσγυμναζόμενος;τα μέγιστα.και ούτος εμού προγυμναστής γίνεται•το ανεκτικόν μου γυμνάζει,το αόργητον,το πράον.ου•αλλ’ο μεν του τραχήλου καθάπτων και την οσφύν μου και τους ώμους καταρτίζων ωφελεί με και ο αλείπτης καλώς ποιών λέγει «άρον ύπερον αμφοτέραις»,και όσω βαρύτερος εστίν εκείνος,τοσούτω μάλλον ωφελούμαι εγώ•ει δε τις προς αοργησίαν με γυμνάζει,ουκ ωφελεί με;τούτ’εστί το μη ειδέναι απ’ανθρώπων ωφελείσθαι.κακός γείτων;αυτώ•αλλ’εμοί αγαθός•γυμνάζει μου το έγνωμον,το επιεικές.κακός πατήρ;αυτώ•αλλ’εμοί αγαθός.τούτ’εστί το του Ερμού ραβδίον•«ου θέλεις»,φησίν,«άψαι και χρυσούν έσται».ου•αλλ’ο θέλεις φέρε καγώ αυτό αγαθόν ποιήσω.φέρε νόσον,φέρε θάνατον,φέρε απορίαν,φέρε λοιδορίαν,δίκην την περί των εσχάτων•πάντα ταύτα τω ραβδίω του Ερμού ωφέλιμα έσται.«τον θάνατον τί ποιήσεις;» τί γαρ άλλο ή ίνα σε κοσμήση ή ίνα δείξης έργω δι’αυτού,τί εστίν άνθρωπος τω βουλήματι της φύσεως παρακολουθών;«την νόσον τί ποιήσεις;» δείξω αυτής την φύσιν,διαπρέψω εν αυτή,ευσταθήσω,ευροήσω,τον ιατρόν ου κολακεύσω,ουκ εύξομαι αποθανείν.τί έτι άλλο ζητείς;παν ο αν δως,εγώ αυτό ποιήσω μακάριον,ευδαιμονικόν,σεμνόν,ζηλωτόν.
Ου•αλλά «βλέπε μη νοσήσης•κακόν εστίν».οίον ει τις έλεγεν «βλέπε μη λάβης ποτέ φαντασίαν του τα τρία τέσσαρα είναι•κακόν εστίν».άνθρωπε,πώς κακόν;αν ο δει περί αυτού υπολάβω,πώς έτι με βλάψει;ουχί δε μάλλον και ωφελήσει;αν ουν περί πενίας ο δει υπολάβω,αν περί νόσου,αν περί αναρχίας,ουκ αρκεί μοι;ουκ ωφέλιμα έσται;πώς ουν έτι εν τοις εκτός των κακά και ταγαθά δει με ζητείν;
Αλλά τί;ταύτα μέχρι ώδε,εις οίκον δ’ουδείς αποφέρει•αλλ’ευθύς προς το παιδάριον πόλεμος,προς τους γείτονας,προς τους σκώψαντας,προς τους καταγελάσαντας.καλώς γένοιτο Λεσβίω,ότι με καθ’ημέραν εξελέγχει μηδέν ειδότα».



(Όσο για τις θεωρητικές εντυπώσεις,όλοι σχεδόν κατέληξαν ότι το καλό και το κακό βρίσκονται μέσα μας κι όχι στα εξωτερικά πράγματα.Κανείς δεν λέει ότι το να είναι μέρα είναι καλό,το να είναι νύχτα είναι κακό κι ότι το πιο μεγάλο κακό είναι να πούμε ότι το τρία είναι τέσσερα.Αλλά τί;Λένε ότι η γνώση είναι καλό πράγμα,η πλάνη κακό,ώστε και στο ίδιο το ψέμα να υπάρχει κάτι καλό,δηλαδή η γνώση ότι αυτό είναι ψέμα.Έτσι,λοιπόν,έπρεπε να συμβαίνει και στη ζωή.Η υγεία είναι καλό πράγμα,ενώ η αρρώστια κακό;Όχι,άνθρωπε.Αλλά τί;Να είσαι υγιής με καλό τρόπο είναι καλό,με άσχημο τρόπο κακό.-Επομένως,μπορούμε να ωφεληθούμε κι απ’την αρρώστια;-Για το θεό σου,μήπως απ’το θάνατο δεν μπορούμε να ωφεληθούμε;Γιατί,απ’την αναπηρία δεν μπορούμε;Σού φαίνεται ότι ο Μενοικέας ωφελήθηκε λίγο,όταν πέθανε;-Τέτοια λέγοντας κανείς,θα ωφελείτο,όπως ωφελήθηκε εκείνος.-Αχ άνθρωπε,δεν διατήρησε την φιλοπατρία του,την μεγαλοφροσύνη του,την αξιοπιστία του,την ευγένειά του;Αν επιζούσε,δεν θα τα έχανε όλα αυτά;Δεν θα αποκτούσε τα αντίθετά τους;Δεν θα υιοθετούσε την δειλία,την αγένεια,το μίσος για την πατρίδα,την μικροψυχία;Εμπρός•σού φαίνεται ότι ωφελήθηκε λίγο που πέθανε;Όχι•μήπως ο πατέρας του Αδμήτου ωφελήθηκε πολύ,που έζησε τόσο ανέντιμα και άθλια;Γιατί,ύστερα δεν πέθανε;Πάψτε,μα τους θεούς,σάς εξορκίζω,να θαυμάζετε τα υλικά πράγματα•πάψτε να κάνετε τους εαυτούς σας δούλους,πρώτα των πραγμάτων και μετά,εξαιτίας τους,και των ανθρώπων που μπορούν να σάς τα δώσουν ή να σάς τα πάρουν.
Μπορούμε,λοιπόν,να ωφεληθούμε απ’αυτά;-Απ’όλα.-Κι απ’αυτόν που μάς βρίζει;-Και τί ωφελεί τον αθλητή αυτός που γυμνάζεται μαζί του;Πάρα πολύ.Κι αυτός γίνεται προγυμναστής μου•γυμνάζει την ανεκτικότητά μου,την αοργησία,την πραότητά μου.Όχι•αλλά αυτός που πιάνει τον σβέρκο μου και βάζει στην σωστή θέση την μέση και τους ώμους μου με ωφελεί και ο προπονητής καλά κάνει και μού λέει «σήκωσε το ρόπαλο και με τα δυο χέρια» και,όσο βαρύτερο είναι εκείνο,τόσο περισσότερο ωφελούμαι εγώ•αν,όμως,κάποιος με γυμνάζει,για να μην οργίζομαι,δεν με ωφελεί;Αυτό σημαίνει να μην ξέρεις να ωφελείσαι από τους ανθρώπους.Ο γείτονάς σου είναι κακός;Κακός για τον εαυτό του•αλλά για μένα είναι καλός•μού γυμνάζει την καλή διάθεση,την επιείκεια.Ο πατέρας σου είναι κακός;Κακός για τον εαυτό του•αλλά για μένα καλός.Αυτό είναι το μαγικό ραβδί του Ερμή•«ό,τι θέλεις» λένε«άγγιξε και θα γίνει χρυσό».Όχι•αλλά φέρε,ό,τι θέλεις,κι εγώ θα το κάνω καλό.Φέρε αρρώστια,φέρε θάνατο,φέρε φτώχεια,φέρε βρισιά,δίκη που μπορεί να σού αφαιρέσει την ζωή•όλα αυτά με το ραβδί του Ερμή θα γίνουν ωφέλιμα.«Τον θάνατο τί θα τον κάνεις;».Τί άλλο από το να σε στολίσει ή να δείξεις στην πράξη μ’αυτόν,τι σημαίνει άνθρωπος που ακολουθεί το θέλημα της φύσης;«Την αρρώστια τί θα την κάνεις;».Θα δείξω την φύση της,θα διαπρέψω στην διάρκειά της,θα είμαι σταθερός,θα είμαι ευτυχής,δεν θα κολακέψω τον γιατρό,δεν θα ευχηθώ να πεθάνω.Τί άλλο ζητάς ακόμη;Ό,τι κι αν μού δώσεις,εγώ θα το κάνω ευλογημένο,πηγή ευδαιμονίας,σεμνό,αξιοζήλευτο.
Όχι•αλλά «πρόσεχε,μη αρρωστήσεις•είναι κακό πράγμα».Όπως,αν έλεγε κάποιος «πρόσεχε,μη σχηματίσεις ποτέ την εντύπωση ότι τα τρία είναι τέσσερα•είναι κακό».Άνθρωπε,πώς είναι κακό;Αν σκεφτώ γι’αυτό,ό,τι πρέπει,πώς θα με βλάψει πια;Δεν θα με ωφελήσει κι από πάνω;Αν,λοιπόν,σκεφτώ αυτό που πρέπει για την φτώχεια,για την αρρώστια,για την εξουσία που δεν έχω,δεν μού είναι αρκετό;Δεν θα είναι ωφέλιμα τότε αυτά;Πώς,λοιπόν,πρέπει να ψάχνω ακόμη τα κακά και τα καλά στα εξωτερικά πράγματα;
Αλλά τί;Αυτά φθάνουν μέχρι εδώ και κανείς δεν τα παίρνει μαζί του στο σπίτι του•αλλά αμέσως ανοίγουμε πόλεμο στον δούλο μας,στους γείτονες,σ’αυτούς που μάς κοροϊδεύουν,σ’αυτούς που γελάνε εις βάρος μας.Ας είναι καλά ο Λέσβιος,που με κατακρίνει κάθε μέρα ότι δεν ξέρω τίποτα).








(Πηγή:«Διατριβαί» του Επικτήτου).

Η ιστορία της Ολύνθου.

Αρχαία ελληνική πόλη κειμένη στον μυχό του Τορωναίου κόλπου.Η περιοχή της Ολύνθου έχει ίχνη ανθρώπινης παρουσίας από την Νεολιθική εποχή.Έως το 479 π.Χ. η πόλη ανήκε στους Θράκες Βοττιείς,όμως από το 472 π.χ. ο Πέρσης Αρτάβαζος υποπτευόμενος αποστασία των κατοίκων της πόλης κατά του Πέρση Βασιλιά κατασφάζει τους κατοίκους της και την παραδίδει στους Χαλκιδείς.Κατά τους χρόνους του Πελοποννησιακού πολέμου η δύναμή της αυξήθηκε πολύ,καθώς τέθηκε επικεφαλής 32 πόλεων της Χαλκιδικής,συγκροτώντας έτσι μια ισχυρή ομοσπονδία,η οποία κατόρθωσε να αντισταθεί επιτυχημένα και στους Αθηναίους και στους Σπαρτιάτες.Επί βασιλείας του Μακεδόνος Αμύντα στην ομοσπονδία της Ολύνθου προσεχώρησε ακόμα και η Πέλλα,η πρωτεύουσα της Μακεδονίας.Η Όλυνθος δεν ήταν κυρίαρχη των συμμάχων της,αλλά απλώς πρωτεύουσα,μεταξύ δε των πόλεων της ομοσπονδίας επικρατούσε ισοπολιτεία και ισονομία.Δύο όμως μεγάλες πόλεις της περιοχής,η Άκανθος και η Απολλωνία,αρνήθηκαν να ενταχθούν στην ομοσπονδία και ζήτησαν την βοήθεια των Σπαρτιατών,όταν πιέστηκαν από την Όλυνθο(το ίδιο έκανε και ο βασιλιάς της Μακεδονίας Αμύντας Β’,διότι ανησυχούσε βλέποντας την δύναμη της ομοσπονδίας να αυξάνεται συν τω χρόνω).Οι 4 πρώτες εκστρατείες των Σπαρτιατών για την κατάληψη της Ολύνθου απέτυχαν,όμως ο Πολυβιάδης στην πέμπτη κατά σειρά εκστρατεία πέτυχε την συνθηκολόγηση της πόλης το 379 π.Χ.λόγω του λιμού που επέφερε η πολιορκία της.Το 374 π.Χ. η Όλυνθος απέσεισε την Σπαρτιατική κυριαρχία και ανασύστησε την ομοσπονδία της,στράφηκε δε,αντιλαμβανόμενη τις επεκτατικές διαθέσεις του Φιλίππου,στην Αθήνα για βοήθεια.Ο Φίλιππος,για να την αποσπάσει από την Αθήνα,τής παρεχώρησε τον Ανθεμούντα,πόλη διαφιλονικούμενη μεταξύ Μακεδόνων και Ολυνθίων,καθώς και τα εδάφη της Ποτείδαιας,την οποία ο ίδιος προηγουμένως είχε καταστρέψει.Έτσι το 356 π.Χ.οι Ολύνθιοι έγιναν σύμμαχοι του Φιλίππου.Η μεγάλη,όμως,ανάπτυξη του μακεδονικού κράτους που περιέσφιγγε από παντού την Όλυνθο την έκανε να στραφεί προς την Αθήνα,με την οποία υπέγραψε συνθήκη συμμαχίας,παραιτήθηκε από τις αξιώσεις της επί της Αμφιπόλεως και αναγνώρισε τα δικαιώματα των Αθηναίων στην Ποτείδαια.Αρχικά ο Φίλιππος δεν αντέδρασε,όμως την άνοιξη του 349 π.Χ.,απαλλαγμένος από οχλήσεις άλλων εχθρών του,απαίτησε από την Όλυνθο να τού παραδώσει τους δυο ετεροθαλείς αδελφούς του,Αρριδαίο και Μενέλαο,που είχαν καταφύγει σ’αυτήν.Οι Ολύνθιοι αρνήθηκαν και τότε ο Φίλιππος εισέβαλε στα εδάφη της.Οι Ολύνθιοι ζήτησαν την βοήθεια των Αθηναίων(τότε εκφώνησε ο Δημοσθένης τους τρεις περίφημους Ολυνθιακούς).Οι δύο αποστολές των Αθηναίων υπό τους Χάρητα και Χαρίδημο αντίστοιχα δεν πέτυχαν τίποτα αξιόλογο,ο δε Φίλιππος κατέλαβε το επίνειο της Ολύνθου Μηκύβερνα και την Τορώνη και απαίτησε την παράδοση των Ολυνθίων διαμηνύσας προς αυτούς ότι η ασφάλειά του δεν συμβιβαζόταν με την ύπαρξη της Ολύνθου.Οι Ολύνθιοι αντιστάθηκαν γενναία:νικήθηκαν σε δύο μάχες σε ανοιχτό πεδίο,αφού οι δυο ίππαρχοι Ευθυκράτης και Λασθένης με προδοσία παρέδωσαν στον Φίλιππο 500 ιππείς,που ήταν οι πιο γενναίοι πολεμιστές της πόλης, κι έπειτα κλείστηκαν στα τείχη.Ο Χάρης έσπευσε με σοβαρή βοήθεια στο πλευρό των Ολυνθίων,αλλά έφτασε αργά λόγω δυσμενών ανέμων.Ο Φίλιππος κατέλαβε την Όλυνθο το 348 π.Χ.,κατέστρεψε εκ θεμελίων την πόλη και πούλησε τους κατοίκους της ως δούλους.Από τότε η πόλη έπαψε να υπάρχει στην ιστορία.

Ο περίφημος ύμνος του Αγάθωνος προς τον έρωτα.

Μεταξύ των συνδαιτημόνων στο έργο «Συμπόσιον» του Πλάτωνος βρίσκεται και ο ηθοποιός Αγάθων,ο οποίος,μετά την τοποθέτηση του Αριστοφάνους σχετικά με τον Έρωτα,παίρνει τον λόγο και λέγει:

«Εγώ δε δη βούλομαι πρώτον μεν ειπείν ως χρη με ειπείν,έπειτα ειπείν.δοκούσι γαρ μοι πάντες οι πρόσθεν ειρηκότες ου τον θεόν εγκωμιάζειν αλλά τους ανθρώπους ευδαιμονίζειν των αγαθών ων ο θεός αυτοίς αίτιος•οποίος δε τις αυτός ων ταύτα εδωρήσατο,ουδείς είρηκεν.εις δε τρόπος ορθός παντός επαίνου περί παντός,λόγω διελθείν οίος οίων αίτιος ων τυγχάνει περί ου αν ο λόγος η•ούτω δη τον Έρωτα και ημάς δίκαιον επαινέσαι πρώτον αυτόν οίον εστίν,έπειτα τας δόσεις,φημί ουν εγώ πάντων θεών ευδαιμόνων όντων Έρωτα,ει θέμις και ανεμέσητον ειπείν,ευδαιμονέστατον είναι αυτών,κάλλιστον όντα και άριστον.έστι δε κάλλιστος ων τοιόσδε.πρώτον μεν νεώτατος θεών,ω Φαίδρε.μέγα δε τεκμήριον τω λόγω αυτός παρέχεται.φεύγων φυγή το γήρας,ταχύ ον δήλον ότι•θάττον γουν το δέοντος ημίν προσέρχεται.ο δη πέφυκεν Έρως μισείν και ουδ’εντός πολλού πλησιάζειν.μετά δε νέων αεί σύνεστί τε και εστιν•ο γαρ παλαιός λόγος ευ έχει,ως όμοιον ομοίω αεί πελάζει.εγώ δε Φαίδρω πολλά άλλα ομολογών τούτο ουχ ομολογώ,ως Έρως Κρόνου και Ιαπετού αρχαιότερος εστίν,αλλά φημί νεώτατον αυτόν είναι θεών και αεί νέον,τα δε παλαιά πράγματα περί θεούς,α Ησίοδος και Παρμενίδης λέγουσιν,Ανάγκη και ουκ Έρωτι γεγονέναι,ει εκείνοι αληθή έλεγον•ου γαρ αν έκτομαι ουδέ δεσμοί αλλήλων εγίγνοντο και άλλα πολλά και βίαια,ει Έρως εν αυτοίς ην,αλλά φιλία και ειρήνη,ώσπερ νυν,εξ ου Έρως των θεών βασιλεύει.νέον μεν ουν εστί,προς δε τω νέω απαλός•ποιητού δ’εστίν ενδεής οίος ην Όμηρος προς το επιδείξαι θεού απαλότητα.Όμηρος γαρ Άτην θεόν τε φησίν είναι και απαλήν-τους γουν πόδας αυτής απαλούς είναι-λέγων
της μένθ’απαλοί πόδες•ου γαρ επ’ούδεος
πίλναται,αλλ’άρα η γε κατ’ανδρών κράατα βαίνει.
Καλώ ουν δοκεί μοι τεκμηρίω την απαλότητα αποφαίνειν,ότι ουκ επί σκληρού βαίνει,αλλ’επί μαλθακού.τω αυτώ δη και ημείς χρησόμεθα τεκμηρίω περί Έρωτα ότι απαλός.ου γαρ επί γης βαίνει ουδ’επί κρανίων,α εστίν ου πάνυ μαλακά,αλλ’εν τοις μαλακωτάτοις των όντων και βαίνει και οικεί.εν γαρ ήθεσι και ψυχαίς θεών και ανθρώπων την οίκησιν ίδρυται,και ουκ αυ εξής εν πάσαις ταις ψυχαίς,αλλ’ήτινι αν σκληρόν ήθος εχούση εντύχη,απέρχεται,η δ’αν μαλακόν,οικίζεται.απτόμενον ουν αεί και ποσίν και πάντη εν μαλακωτάτοις των μαλακωτάτων,απαλώτατον ανάγκη είναι.νεώτατος μεν δη εστί και απαλώτατος,προς δε τούτοις υγρός το είδος.ου γαρ αν οίος τ’ην πάντη περιπτύσσεσθαι ουδέ διά πάσης ψυχής και εισιών το πρώτον λανθάνειν και εξιών,ει σκληρός ην.συμμέτρου δε και υγράς ιδέας μέγα τεκμήριον η ευσχημοσύνη,ο δη διαφερόντως εκ πάντων ομολογουμένως Έρως έχει•ασχημοσύνη γαρ και Έρωτι προς αλλήλους αεί πόλεμος.χρόας δε κάλλος η κατ’άνθη δίαιτα του θεού σημαίνει•ανανθεί γαρ και απηνθηκότι και σώματι και ψυχή και άλλω οτωούν ουκ ενίζει Έρως,ου δ’αν ευανθής τε και ευώδης τόπος η,ενταύθα δε και ίζει και μένει.
Περί μεν ουν κάλλους και θεού και ταύτα ικανά και έτι πολλά λείπεται,περί δε αρετής Έρωτος μετά ταύτα λεκτέον,το μεν μέγιστον ότι Έρως ουτ’αδικεί ουτ’αδικείται ούτε υπό θεού ούτε θεόν,ούτε υπ’ανθρώπου ούτε άνθρωπον.ούτε γαρ αυτός βία πάσχει,ει τι πάσχει-βία γαρ Έρωτος ουχ άπτεται•ούτε ποιών ποιεί-πας γαρ εκών Έρωτι παν υπηρετεί,α δ’αν εκών εκόντι ομολογήση,φασίν «οι πόλεως βασιλής νόμοι» δίκαια είναι.προς δε τη δικαιοσύνη σωφροσύνης πλείστης μετέχει.είναι γαρ ομολογείται σωφροσύνη το κρατείν ηδονών και επιθυμιών,Έρωτος δε μηδεμίαν ηδονήν κρείττω είναι•ει δε ήττους,κρατοίντ’αν υπό Έρωτος,ο δε κρατοί,κρατών δε ηδονών και επιθυμιών ο Έρως διαφερόντως αν σωφρονοί.και μην εις γε ανδρείαν Έρωτι «ουδ’Άρης ανθίσταται».ου γαρ έχει Έρωτα Άρης,αλλ’Έρως Άρη-Αφροδίτης,ως λόγος-κρείττων δε ο έχων του εχομένου•του δ’ανδρειοτάτου των άλλων κρατών πάντων αν ανδρειότατος είη.περί μεν ουν δικαιοσύνης και ανδρείας του θεού είρηται,περί δε σοφίας λείπεται•όσον ουν δυνατόν,πειρατέον μη ελλείπειν.και πρώτον μεν,ιν’αυ και εγώ την ημετέραν τέχνην τιμήσω ώσπερ Ερυξίμαχος την αυτού,ποιητής ο θεός σοφός ούτως ώστε και άλλον ποιήσαι•πας γουν ποιητής γίγνεται,«καν άμουσος ή το πριν»,ου αν Έρως άψηται.ω δη πρέπει ημάς μαρτυρίω χρήσθαι,ότι ποιητής ο Έρως αγαθός εν καφαλαίω πάσαν ποίησιν την κατά μουσικήν•α γαρ τις ή μη έχει ή μη οίδεν,ούτ’αν ετέρω δοίη ουτ’αν άλλον διδάξειεν.και μεν δη την γε των ζώων ποίησιν πάντων τίς εναντιώσεται μη ουχί Έρωτος είναι σοφίαν,ή γίγνεται τε και φύεται πάντα τα ζώα;αλλά την των τεχνών δημιουργία ουκ ίσμεν,ότι ου μεν αν ο θεός ούτος διδάσκαλος γένηται,ελλόγιμος και φανός απέβη,ου δ’αν Έρως μη εφάψηται,σκοτεινός;τοξικήν γε μην και ιατρικήν και μαντικήν Απόλλων ανηύρεν επιθυμίας και έρωτος ηγεμονεύσαντος,ώστε και ούτος Έρωτος αν είη μαθητής,και Μούσαι μουσικής και Ήφαιστος χαλκείας και Αθηνά ιστουργίας και Ζευς κυβερνάν θεών τε και ανθρώπων.
Όθεν δη και κατεσκευάσθη των θεών τα πράγματα Έρωτος εγγενομένου,δήλον ότι κάλλους-αίσχεει γαρ ουκ έπι έρως-προ του δε,ώσπερ εν αρχή είπον,πολλά και δεινά θεοίς εγίγνετο,ως λέγεται,διά την της Ανάγκης βασιλείαν•επειδή δ’ο θεός ούτος έφυ,εκ του εράν των καλών πάντ’αγαθά γέγονεν και θεοίς και ανθρώποις.
Ούτως εμοί δοκεί,ω Φαίδρε,Έρως πρώτος αυτός ων κάλλιστος και άριστος μετά τούτο τοις άλλοις άλλων τοιούτων αίτιος είναι.επέρχεται δε μοι τι και έμμετρον ειπείν,ότι ούτος εστί ο ποιών
ειρήνην μεν εν ανθρώποις,πελάγει δε γαλήνην
νηνεμίαν,ανέμων κοίτην ύνου τα’ενί κήδει.
Ούτος δε ημάς αλλοτριότητος μεν κενοί,οικειότητος δε πληροί,τας τοιάσδε συνόδους μετ’αλλήλων πάσας τιθείς συνιέναι,εν εορταίς,εν χοροίς,εν θυσίαισι γιγνόμενος ηγεμών•πραότητα μεν πορίζων,αγριότητα δ’εξορίζων•φιλόδωρος ευμενείας,άδωρος δυσμενείας•ίλεως αγαθός,θεατός σοφοίς,αγαστός θεοίς•ζηλωτός αμοίροις,κτητός ευμοίροις•τρυφής,αβρότητος,χλιδής,χαρίτων,ιμέρου,πόθου πατήρ•επιμελής αγαθών,αμελής κακών•εν πόνω,εν φόβω,εν πόθω,εν λόγω κυβερνήτης,επιβάτης,παραστάτης τε και σωτήρ άριστος,συμπάντων τε θεών και ανθρώπων κόσμος,ηγεμών κάλλιστος και άριστος,ω χρη έπεσθαι πάντα άνδρα εφυμνούντα καλώς,ωδής μετέχοντα ην άδει θέλγων πάντων θεών τε και ανθρώπων νόημα».



(Εγώ λοιπόν θέλω πρώτα να ομιλήσω,για να εξηγήσω,πώς θα ομιλήσω,και έπειτα να αρχίσω να ομιλώ.Διότι,καθώς βλέπω,όσοι ομίλησαν πριν από εμένα,όλοι καλοτύχισαν τους ανθρώπους για τα αγαθά που τούς χαρίζει ο θεός,αλλά δεν υμνολόγησαν τον θεό.Αλλά τί είναι αυτός(ο θεός) που τούς δώρισε αυτά τα αγαθά,αυτό κανείς δεν το έχει αναπτύξει(ή περιγράψει).Όμως ένας τρόπος επαίνου,λίαν ορθός από τον οποιονδήποτε(επαινέτη) για ο,τιδήποτε(επαινετέο) είναι να αναπτύξει με τον λόγο του,ποιος είναι αυτός,περί του οποίου ο λόγος και ποια είναι τυχόν τα έργα του.Ομοίως λοιπόν και εμείς τον έρωτα πρέπει να εγκωμιάσουμε,πρώτον τι είναι ο έρως ο ίδιος και μετά ποια είναι τα δώρα του.Λέγω λοιπόν με δύναμη.Από όλους τους θεούς,που όλοι τους είναι ευδαίμονες,πρώτος στην ευδαιμονία είναι ο Έρως,διότι είναι ο ωραιότερος σε κάλλος και σε αρετή(αν δεν είναι αμαρτία και κρίμα να το πω),διότι είναι ο ωραιότερος σε κάλλος και σε αρετή.
Στο κάλλος είναι πρώτος με τα εξής προσόντα.Πρώτον είναι ο νεότερος μεταξύ των θεών.Φαίδρε,μεγάλη απόδειξη αυτού μάς προσφέρει ο ίδιος.Αποφεύγει το γήρας και το γήρας,ως γνωστόν,είναι γοργό,μάς καταφτάνει ταχύτερα,απ’όσο πρέπει.Αυτό λοιπόν είναι στη φύση του ο Έρως,το να μισεί(το γήρας) και ούτε από μακριά να πλησιάζει,αλλά να συνευρίσκεται πάντα με νέους.Η παλιά παροιμία έχει δίκιο,όμοιος τον όμοιο πάντα αναζητά.
Με τον Φαίδρο λοιπόν εγώ,αν και συμφωνώ σε πολλά άλλα,όμως δεν συμφωνώ ότι ο Έρως είναι παλαιότερος από τον Κρόνο και τον Ιαπετό.Αντίθετα,ισχυρίζομαι ότι είναι(ο Έρως) ο νεότατος των θεών και πάντοτε νέος,τα παλαιά εκείνα επεισόδια,που διηγούνται για τους θεούς ο Ησίοδος,ο Παρμενίδης,ότι η Ανάγκη και όχι ο Έρως τα δημιούργησε,είναι αληθινά,αν είναι αληθινά,όσα εκείνοι έλεγαν.Άλλωστε,δεν θα συνέβαιναν ακρωτηριασμοί και φυλακίσεις και άλλες βίαιες πράξεις,αν ίσως ήταν μεταξύ τους ο Έρως,αλλά μόνο αγάπη, ειρήνη καθώς και τώρα,αφ’ότου ο Έρως βασιλεύει εκεί των θεών.
Είναι λοιπόν νέος και για τούτο απαλός.Ποιητής,όπως ο Όμηρος,θα χρειαζόταν να περιγράψει την απαλότητα του θεού.Ο Όμηρος,λοιπόν,λέγει για την Άτη ότι είναι θεά απαλή στα πόδια της(τουλάχιστον αυτά είναι απαλά) με τις λέξεις:
κι έχει απαλά τα πόδια μηδ’εγγίζει
τη γη,μόνον κορφή πατάει,κεφάλια θνητών.
Ονομαστό δείγμα της απαλότητάς της παρουσιάζει ότι περιπατεί στα μαλακά και όχι στα σκληρά.Αυτό δε το ίδιο επιχείρημα θα χρησιμοποιήσουμε σχετικά με τον έρωτα,ότι (είναι) απαλός,όχι επάνω στη γη,ούτε στα κρανία επάνω περιπατεί που δεν είναι και τόσο μαλακά,αλλά πάνω σε μαλακότερα αντικείμενα κατοικεί και έχει στήσει την κατοικία του στα αισθήματα και στις ψυχές των ανθρώπων.
Και ούτε πάλι αδιακρίτως σε όλες τις ψυχές•αλλά από την οποία έχει σκληρά αισθήματα απομακρύνεται,εγκαθιδρύεται δε σε όποια έχει λεπτά αισθήματα ερχόμενος σε επαφή συνεχώς με τα πόδια του και με όλο του το είναι με τα μαλακότερα ανάμεσα στα μαλακότερα,θα είναι δε λεπτός και απαλός κατ’ανάγκην σε πάρα πολλά πράγματα.
Είπαμε ότι είναι νεότατος και απαλότατος.Εκτός δε από αυτό και λίαν υγρός στην μορφή.Αλλιώς δεν θα κατόρθωνε να προσαρμόζεται στο κάθε τι και να επιχειρεί απαραιτητως στο βάθος κάθε ψυχής κατ’αρχήν και πάλι να εισχωρεί και να αποχωρεί,αν ήταν δύσκαμπτος.
Η κομψοπρέπεια δε είναι δείγμα αρμονικής και ευλύγιστης φύσης.Αυτή δε την κατέχει σε μεγάλο βαθμό πάνω απ’όλους(και τούτο όλοι το αναγνωρίζουν) ο Έρως•ασχημία δε και Έρως έχουν μεταξύ τους αιώνιο πόλεμο.Πάλι δε την ωραιότητα του χρώματος την φανερώνει η διαμονή του θεού μέσα στα άνθη.Ο Έρως δεν κατοικεί ούτε σε σώμα ούτε σε πνεύμα ούτε σε τίποτε άλλο ανάνθιστο ή μαραμένο,όπου όμως ο τόπος είναι ανθισμένος και πλήρης από μυρωδιές(ωραίες),εκεί ο Έρως εδρεύει και παραμένει.Για το κάλλος του θεού λοιπόν και αυτά είναι αρκετά,αλλά ακόμη μπορούν να λεχθούν περισσότερα.Τώρα πρέπει να γίνει λόγος για την αρετή του Έρωτος.Το σημαντικότερο είναι ότι ο Έρως ούτε αδικεί ούτε τον αδικούν,ούτε θεός ούτε θεό,ούτ’ανθρωπος ούτ’άνθρωπο.Διότι με βία ούτε ο ίδιος παθαίνει αυτό που παθαίνει(η βία δεν τον αγγίζει τον έρωτα) ούτε ενεργεί(με εξαναγκασμό) δε, ό,τι ενεργεί.
Ελευθέρως υπηρετεί ο καθένας σε ό,τι αφορά στον έρωτα,όσα δε ελεύθερος(άνθρωπος) με ελεύθερο θα συμφωνήσει,λέγουν οι άρχοντες της πολιτείας,δηλ.οι νόμοι,είναι δίκαια.
Μαζί με δικαιοσύνη,με σωφροσύνη άφθονη είναι ο Έρως προικισμένος,κυριαρχεί επί των ηδονών και των επιθυμιών.Όμως λέγουν καμμιά ηδονή δεν είναι ισχυρότερη από τον έρωτα.
Επειδή είναι κατώτερα,λοιπον,κυριαρχούνται φυσικά από τον Έρωτα και κυριαρχεί και σ’αυτά και επειδή κυριαρχεί των ηδονών και των επιθυμιών ο Έρως,θα διαθέτει ασύγκριτη σωφροσύνη.
Και πάλι στη γενναιότητα ο Έρως δεν συγκρίνεται στο μέτρο της γενναιότητος με τον Άρη,διότι δεν κατέχει ο Άρης τον Έρωτα,αλλά ο Έρως της Αφροδίτης τον Άρη,όπως λέγουν.Δεν είναι δε ο ισχυρότερος ο κατεχόμενος από τον κατέχοντα.
Αφού λοιπόν κατανικά (ο Έρως) τον γενναιότερο από όλους τους άλλους,θα είναι γενναιότερος από όλους.
Αυτά περί της δικαιοσύνης,της σωφροσύνης,της γενναιότητος του θεού.Υπολείπεται(να γίνει λόγος) περί της σοφίας.Και ας μη καθυστερήσουμε σ’αυτό,όσο είναι δυνατόν.
Και πρώτα(να αποδώσω τις τιμές κι εγώ στην τέχνη μας,όπως είπαμε,ο Ερυξίμαχος για την δική του)ο θεός είναι τόσο σοφός,ποιητής,ώστε μπορεί να κάνει ποιητή κι έναν άλλο.
Μεταβάλλεται δε σε ποιητή αυτός,τον οποίο θα αγγίζει ο Έρως,ακόμα κι αν ήταν πριν σ’αυτόν ξένη μούσα.Πρέπει λοιπόν να προσφέρουμε ως μαρτυρία,το ότι ο Έρως είναι εξαίρετος δημιουργός σε κάθε μορφή δημιουργίας της τέχνης των Μουσών.Άλλωστε κανείς αυτά που δεν ξέρει ή δεν κατέχει,δεν θα μπορούσε ούτε σε άλλον να τα προσφέρει ούτε σε άλλον να τα διδάξει.
Ύστερα η δημιουργία των εμψύχων όλων είναι η τέχνη του έρωτος(σ’αυτό κανείς δεν έχει αντίρρηση).Με αυτό γίνονται και αναπτύσσονται τα έμψυχα.Και μήπως και στην εξάσκηση των πρακτικών τεχνών δεν είναι γνωστό ότι ο θεός αυτός θα είναι διδάσκαλος και σε όσους γίνει διδάσκαλος αυτός θα γίνουν φωτεινοί και διάσημοι;Θα γίνουν δε σκοτεινοί,όσοι,τους οποίους ο Έρως δεν θα αγγίξει.
Όταν έξαφνα ο Απόλλων εφηύρε την τέχνη των τόξων,την ιατρική,την μαντική,τον δρόμο τού έδειξαν ο πόθος και ο Έρως,ώστε και εκείνος θα έπρεπε να είναι μαθητής του Έρωτος,και οι Μούσες στη μουσική,και ο Ήφαιστος στην μεταλλουργία,και η Αθηνά στην υφαντουργική και ο Ζευς να κυβερνά και να οδηγεί θεούς και ανθρώπους.
Έτσι επεβλήθη τάξη στις τάξεις των θεών,όταν ο Έρως ετέθη μεταξύ τους,βέβαια ο Έρως προς το ωραίον ως Έρως δεν συγκατοικεί με την ασχήμια.Ενώ προηγουμένως,όταν βασίλευε η Ανάγκη μεταξύ των θεών,όπως προανέφερα στην αρχή,σημειώνονταν πολλές αγριότητες μεταξύ των θεών.Αλλά από τότε που εμφανίστηκε ο θεός αυτός,κάθε καλό και ωραίο μεταξύ των θεών και των σνθρώπων από τον έρωτα δημιουργήθηκε.
Μ’αυτά νομίζω,Φαίδρε,ο Έρως είναι πρώτος ο ίδιος,καθώς είναι ωραιότατος και τελειότατος,έγινε πρόξενος δε αναλόγων χαρισμάτων και για τους άλλους.Έρχεται δε και κάτι να προσθέσω κατά τρόπο έμμετρο,για όσα ο Έρως μπορεί να δημιουργήσει στους ανθρώπους
ειρήνη στα πέλαγα γαλήνη
κι απανεμιά κοιμίζει τους ανέμους
στα θλιμμένα χαρίζει ύπνο κορμιά.
Αυτός είναι που αφαιρεί την εχθρότητα μεταξύ μας,μάς πλημμυρίζει με οικειότητα,τις παρόμοιες μεταξύ μας συγκεντρώσεις αυτός τις ορίζει και πρώτος κινείται στα πανηγύρια,τα χοροστάσια,τις τελετές.Εξασφαλίζει μειλιχιότητα,εξαφανίζει την αγριότητα,χαρίζει δώρα ευμένειας,αρνείται τα δώρα της δυσμένειας.Είναι στοργικός,μαλακός,το καύχημα των θεών,το θέαμα των σοφών,ζηλευτός σ’αυτούς που δεν τον ζουν,θησαυρός γι’αυτούς που τον έχουν.Πατέρας της Απολαύσεως,της Ανέσεως,της Ευμάρειας,των Θελγήτρων,της Λαχτάρας,του Πόθου,αγρυπνεί για τους καλούς,αδιαφορεί για τους κακούς σε κάθε τόπο,σε κάθε φόβο,σε κάθε πόθο,σε κάθε λόγο,πηδαλιούχος,πολεμιστής,συμμαχητής και τέλειος σωτήρας.Όλων μαζί των θεών και των ανθρώπων κόσμημα πανέμορφο και πανίσχυρος οδηγητής.Ο άνθρωπος οφείλει να ακολουθεί αυτόν με αρμονικά υμνολογήματα,στο τραγούδι να ενώνει την φωνή του και να σαγηνεύει τα στήθη όλων των θεών και των θνητών).








(Πηγή:«Συμπόσιον» του Πλάτωνος).

Η θανατική ποινή στην αρχαία Αθήνα.

Στην Αθήνα των κλασσικών χρόνων,όσοι καταδικάζονταν από τα δικαστήρια σε θάνατο,εκτελούνταν είτε με κώνειο είτε με κατακρημνισμό είτε,τέλος,με «αποτυμπανισμό».Η δηλητηρίαση των καταδίκων με κώνειο άρχισε να εφαρμόζεται προς το τέλος του 5ου αι.π.Χ.Στους καταδίκους που έμελλε να πιουν το κώνειο έλυναν τα δεσμά την μέρα της θανάτωσης,έτσι ώστε ο μελλοθάνατος να μπορεί,αν θέλει,να λουσθεί και να αποχαιρετήσει τους δικούς του.Περισσότερο παρά τρόπος εκτέλεσης,η δηλητηρίαση συνιστά παρότρυνση σε αυτοκτονία,για λόγους επιείκειας,και ο νεκρός παραδίδεται στους δικούς του για την ταφή.Στην εκτέλεση με κατακρημνισμό,που εκτός απ’την Αθήνα εφαρμοζόταν στη Σπάρτη,στους Δελφούς,στην Κόρινθο,ίσως στην Ίλιδα και την Θεσσαλία,ο καταδικασμένος σπρωχνόταν από το ύψος ενός ψηλού βράχου στο γκρεμό,στο Βάραθρο ή όρυγμα στην Αθήνα,στον Καιάδα στη Σπάρτη,στους Κόρακες στην Θεσσαλία.Ο τρόπος αυτός εκτέλεσης εφαρμοζόταν μάλλον στα πολιτικά και τα θρησκευτικά εγκλήματα,όπως εξάλλου και το κώνειο,και συνεπαγόταν απαγόρευση ταφής του κατακρημισθέντος.Ο κατακρημνισμός δεν αναφέρεται μετά το 406 π.Χ. και το καινούργιο όρυγμα που άνοιξαν οι Αθηναίοι τον 4ο αιώνα π.Χ. χρησίμευε μάλλον για να ρίχνουν τα πτώματα των καταδίκων.Ο τρίτος τρόπος εκτέλεσης των καταδίκων,ο ‘’αποτυμπανισμός’’,αναφέρεται απ’τους κλασσικούς συγγραφείς μετρόπο λακωνικό.Πουθενά δεν διασώθηκε περιγραφή για τον τρόπο,με τον οποίο γινόταν.Σύμφωνα με τους μεταγενέστερους λεξικογράφους,η εκτέλεση γινόταν με το «τύμπανον» ή «τύπανον»,ξύλινο θανατικό εργαλείο του δημίου.Οι παλιοί γραμματικοί και σχολιαστές,αναγνωρίζοντας ενεργητική σημασία στη λέξη «τύμπανον»,δέχονται ότι ο αποτυμπανισμός είναι θανάτωση διά τυμπάνου,ερμηνεία που δεν αμφισβητήθηκε απ’τους ιστορικούς και τους αρχαιολόγους μέχρι το 1923.Στις αρχές της δεύτερης δεκαετίας του εικοστού αιώνα οι αρχαιολόγοι Κουρουνιώτης και Πελεκίδης αποκάλυψαν στην περιοχή του Φαληρικού Δέλτα αρχαίο νεκροταφείο που εντυπωσίασε τους ερευνητές της εποχής για την πυκνότητά του.Ανάμεσα στους 86 τάφους που ανασκάφηκαν,ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ένα πολυάνδριο των πρώιμων αρχαϊκών χρόνων,όπου τάφηκαν 18 άνδρες χωρίς κανένα κτέρισμα.Κάθε σκελετός είχε γύρω από το λαιμό,τα χέρια και τα σφυρά των ποδιών ένα σιδερένιο κλοιό με αιχμηρές απολήξεις.Στις απολήξεις των κλοιών βρέθηκαν υπολείμματα ξύλου.Από το γεγονός αυτό συμπεραίνει κανείς ότι κάθε νεκρός ήταν ξαπλωμένος πάνω σε μια σανίδα,πλάτους 0,50-0,55,πάνω στην οποία είχε ακινητοποιηθεί με τους κλοιούς που περιέβαλαν τα άκρα και τον κλοιό και οι οποίοι ήταν καρφωμένοι πάνω στην σανίδα.Ο ένας από τους άνδρες είχε στο στήθος του μια χάλκινη αιχμή βέλους,ενώ οι περισσότεροι είχαν σπασμένα τα οστά του προσώπου ή του κρανίου.Στα 1923 ο τότε έφορος αρχαιοτήτων Αττικής Α.Κεραμόπουλλος απέδειξε με μια διεθνώς αναγνωρισμένη μελέτη του ότι το πολυάνδριο του Φαλήρου μας αποκαλύπτει τον πιο διαδεδομένο νόμιμο τρόπο εκτέλεσης από τους προσολώνειος χρόνους μέχρι τον 4ο αι.π.Χ.Με την μαρτυρία των αρχαίων κειμένων,κυρίως ενός αποσπάσματοςαπό τις Θεσμοφοριάζουσες του Αριστοφάνη(στ.930 επ.),ο Κεραμόπουλλος απέδειξε ότι ο αποτυμπανισμός ισοδυναμεί με τον θάνατο επί της σανίδος.Επομένως,το τύμπανον,απ’όπου προέρχεται ο αποτυμπανισμός,δεν είναι παρά μια σανίδα ή σε παλιότερες εποχές ένας κορμός δένδρου.Ονομάστηκε και «ξύλον»,επειδή ήταν ξύλινη ή ακόμα «πεντεσύριγγον ξύλον» από τους πέντε κλοιούς που στήριζαν το σώμα του καταδίκου στη σανίδα.Η διαδικασία θανάτωσης ήταν η εξής:Πάνω σε μια πλατιά και γερή σανίδα,όπως πρέπει να ήταν αυτές του Φαλήρου,ξάπλωναν τον κατάδικο,γυμνό,όπως ακριβώς σταυρώνονταν από τους Ρωμαίους οι καταδικασμένοι σε θάνατο.Στην συνέχεια,καθήλωναν τον κατάδικο με πέντε «ήλους»,δηλαδή κλοιούς που περιέβαλλαν τα άκρα και τον λαιμό και καρφώνονταν γερά στη σανίδα.Μετά την ακινητοποίηση του σώματος η σανίδα στηνόταν όρθια και στερεωνόταν στο έδαφος,έτσι ώστε ο κατάδικος εκρέματο.Είναι πιθανό,προτού σηκωθεί η σανίδα,ο κατάδικος να μαστιγωνόταν ή να ραβδιζόταν,όπως γινόταν η φραγγέλωση στην ρωμαϊκή σταύρωση.Για τολόγο αυτό έπρεπε ο κατάδικος να είναι γυμνός.Αφού η σανίδα στηνόταν όρθια,φύλακες φρουρούσαν,μη και κανείς αποπειραθεί να απελευθερώσει τον αποτυμπανιζόμενο ή μη θελήσει να συντομεύσει το μαρτύριό του επισπεύδοντας τον θάνατό του.Φαίνεται,όμως,ότι το μαρτύριο του καταδίκου δεν σταματούσε εδώ:τα κακοποιημένα οστά των νεκρών του Φαλήρου δείχνουν ότι,αφού καθηλώνονταν στη σανίδα,οι κακούργοι λιθοβολούνταν,έτσι ώστε διαμελισμένοι και κακοποιημένοι να μη μπορούν να πάρουν εκδίκηση μετά θάνατο.Η συνήθεια αυτή αποτελεί ίσως συμβολικό κατάλοιπο άλλων εποχών,όταν η εκτέλεση των καταδίκων γινόταν με λιθοβολισμό.Ταυτόχρονα,όμως,οι πέτρες που ερρίπτοντο στους αποτυμπανιζόμενους θυμίζουν το σημερινό ανάθεμα:χάρη σ’αυτές οι κακούργοι «ανετίθεντο» και ως εκ τούτου κατέχονταν από τους χθόνιους θεούς,χωρίς κίνδυνο να ξαναγυρίσουν στη γη.Δεν υπήρχε έτσι φόβος να ξαναεμφανισθούν στη ζωή,σαν τους «καταχανάδες» της σημερινής Κρήτης,δηλαδή τους κακοβαφτισμένους,τους κακοθαμμένους ή τους ανθρώπους που διέπραξαν,όσο ζούσαν,πολλά ανομήματα,οι οποίοι σηκώνονται νύχτα από τον τάφο τους και εμφανίζονται μαζί με τους δαίμονες.Δεν αποκλείεται,αντί να καρφωθεί με τους κλοιούς στη σανίδα,να ήταν δυνατό να δεθεί ο κατάδικος πάνω στο τύμπανο ή στο σταυρό.Όμως,η συμβολική δύναμη του μετάλλου,σιδήρου ή χαλκού,είτε είναι κλοιός είτε καρφί,όχι μόνο είναι ισχυρότερη και διαρκέστερη από του σχοινιού,αλλά και έχει μεγάλη αποτροπιαστική δύναμη(Σχολ.Οδυσ.Λ.48).Η αγχόνη,η καρατόμηση,ο κατακρημνισμός,η πυρά ή ο πνιγμός είναι φιλάνθρωποι θάνατοι σε σύγκριση με τον αποτυμπανισμό.Ακόμα και η ρωμαϊκή σταύρωση,οδυνηρότερη εξαιτίας του καρφώματος των άκρων,συνεπάγεται γρηγορότερο θάνατο λόγω της απώλειας αίματος.Στον αποτυμπανισμό,όλο το βάρος του σώματος του καταδίκου έπεφτε προς τα κάτω,με συνέπεια οι κλοιοί να πιέζουν τις κνήμες,τις ωλένες και το κάτω σαγόνι.Αν οι κλοιοί των άκρων είναι χαλαροί,όλο το βάρος πέφτει στο λαιμό και συνθλίβεται το κάτω σαγόνι.Στις οδύνες αυτές πρέπει να προστεθούν η πείνα,η δίψα,το κρύο,η ζέστη,τα έντομα και τα όρνεα,οι μολύνσεις,η γάγγραινα,μαρτύρια που μπορούσαν να διαρκέσουν πολλές ημέρες.Σύμφωνα με την επικρατέστερη γνώμη,με αποτυμπανισμό τιμωρούνταν οι «κακούργοι»,κατηγορία στην οποία περιλαμβάνονταν κατά τον Αριστοτέλη(«Αθηναίων Πολιτεία»):«κλέπται»,«ανδραποδισταί»,«λωποδύται»,«τοιχωρύχοι» και «βαλαντιοτόμοι»(τσαντάκηδες) και ενδεχομένως οι φονιάδες.Αν συλληφθούν επ’αυτοφώρω,όλοι αυτοί οι εγκληματίες οδηγούνται χωρίς ανάκριση κατ’ευθείαν στο δικαστήριο των Ένδεκα.Εφ’όσον ομολογούν την πράξη τους,ακολουθεί συνοπτική διαδικασία και εκτελούνται αμέσως.Η συνοπτική αυτή διαδικασία,η «απαγωγή»,αποτελεί κατάλοιπο της πανάρχαιας ιδιωτικής απονομής της δικαιοσύνης και εκδίκησης,όταν το ίδιο το θύμα ήτοι συγγενείς του συνελάμβαναν τον δράστη και τον εκτελούσαν αμέσως,χωρίς την επέμβαση των κρατικών οργάνων.Οι νεκροί του Φαλήρου ανήκαν,επομένως,στην κατηγορία των κακούργων.Όμως,το γεγονός ότι ετάφησαν συγχρόνως 17 εγκληματίες καθιστά απίθανο να πρόκειται για κλέφτες.Για τον Α.Κεραμόπουλλο πρόκειται για πειρατές που επέδραμαν στις αττικές ακτές.Ο λιθοβολισμός και ο κατακρημνισμός των καταδίκων είναι ένας τρόπος εξάλειψης του μιάσματος που γεννά ένα έγκλημα θρησκευτικού κυρίως χαρκτήρα,ένα άγος.Η θανατική εκτέλεση στις περιπτώσεις αυτές δεν αποσκοπεί στο φυσικό αφανισμό του ενόχου,αλλά έχει θρησκευτική χροιά.Πρώτα απ’όλα αποβλέπει στον εξαγνισμό της κοινωνικής ομάδας από την ευθύνη του αίματος που θα χυθεί.Έπειτα,η βίαιη αποπομπή στο θάνατο ενός ανάξιου και καταραμένου μέλους της ομάδος μπορεί να θεωρηθεί πράξη ευσέβειας τόσο από τη μεριά της κοινωνικής ομάδος όσο και από τη μεριά του καταδικασμένου,ο οποίος εγκαταλείπεται στο έλεος των θείων δυνάμεων.Τελείως διαφορετική είναι η περίπτωση των κακούργων.Η εκτέλεσή τους οδηγεί σε θάνατο τελείως διαφορετικό από τον θάνατο με κατακρημνισμό των ενόχων θρησκευτικού ή πολιτικού εγκλήματος.Ο αποτυμπανιζόμενος εκτίθεται στην δημόσια θέα σαν αντικείμενο αποστροφής και χλευασμού,το οποίο πρέπει να υποφέρει με κάθε τρόπο.Αποτελεί συνάμα και ένα μέσο εκφοβισμού:Η αγωνία είναι πιο παραδειγματική από ένα πτώμα.









(Πηγή:Περιοδικό «Αρχαιολογία»).

Ο Αριστοτέλης και η ρητορική τέχνη.

Όπως η Λογική έτσι και η Ρητορική έχει για τον Αριστοτέλη προπαιδευτικό χαρακτήρα για τις κύριες φιλοσοφικές επιστήμες.Ο Αριστοτέλης έχει γενικά υπ’όψιν του όσα αναπτύσσει περί ρητορικής ο Πλάτων στο δεύτερο μέρος του «Φαίδρου»,καθώς επίσης και τον Ισοκράτη,ο οποίος με τους μαθητές του ήταν κυρίαρχος του πεδίου της ρητορικής.Σκοπός του Αριστοτέλους είναι,αφού κρίνει,διορθώσει και συμπληρώσει τους προδρόμους του,να δώσει μια γενική θεμελίωση της ρητορικής τέχνης.Η θεμελίωση,όμως,αυτή πρέπει να έχει φιλοσοφικό χαρακτήρα,σύμφωνα με το πρόγραμμα του Πλάτωνος στο δεύτερο μέρος του «Φαίδρου».Έτσι εξηγούνται οι εξηγήσεις που παραλαμβάνει ο Αριστοτέλης από την Λογική και την Διαλεκτική,καθώς και από την Ηθική και την Ψυχολογία,για να στηρίξει την ρητορική ως τέχνη.Η ρητορική είναι μια τέχνη παράλληλη με την διαλεκτική και δεν έχει ορισμένο αντικείμενο.Είναι βέβαια μια τέχνη,η οποία έχει σκοπό «περί έκαστον του θεωρήσαι το ενδεχόμενον πιθανόν».Τα πειστικά και αποδεικτικά μέσα τα διακρίνει ο Αριστοτέλης σε φυσικά και σε έντεχνα.Φυσικά είναι αυτά που δρουν χωρίς την δική μας την προσπάθεια,όπως είναι οι μάρτυρες μιας δίκης ή και τα έγγραφα,ενώ τα έντεχνα κατασκευάζονται από εμάς μεθοδικά.Τα έντεχνα πειστικά και αποδεικτικά μέσα είναι τριών ειδών:α)εκείνα που στηρίζονται στην ηθική ποιότητα του ρήτορος,ο οποίος,όταν μιλάει,για να παρουσιάσει το πράγμα,πείθει με το δικό του κύρος β)εκείνα,τα οποία λεγόμενα απευθύνονται κυρίως στα πάθη των ακροατών και γ)τα καθαρώς λογικά.Αυτός είναι ο λόγος που ο Αριστοτέλης ζητεί από τον ρήτορα να έχει λογική και διαλεκτική μόρφωση,να γνωρίζει τις ηθικές αρχές και συνάμα την φύση των παθών του ανθρώπου.Μεγαλύτερη,όμως,σημασία έχουν τα λογικά πειστικά μέσα,τα οποία ο Αριστοτέλης διακρίνει σε δύο:α)στον λεγόμενο ρητορικό συλλογισμό,τον οποιο ονομάζει «ενθύμημα» και β)στη λεγόμενη ρητορική επαγωγή.Το ενθύμημα έχει μεγαλύτερη σημασία.Είναι μια λογική διαδικασία,όπου από γενικές και ως επί το πλείστον ισχυρές προτάσεις προκύπτει μια καινούργια κρίση.Σημασία έχει ότι το ‘’ενθύμημα’’ είναι ένας συντετμημένος,συνοπτικός συλλογισμός,ο οποίος αποβλέπει να πείσει το πλήθος,το οποίο δεν είναι δεκτικό μακρηγορικών συλλογισμών.Ο Αριστοτέλης διακρίνει «ενθυμήματα» που προκύπτουν από πιθανές προτάσεις και προϋποθέσεις και «ενθυμήματα» που προκύπτουν από ορισμένα σημεία.Τα πρώτα είναι τα επικρατέστερα στη ρητορική,γιατί αυτά πείθουν περισσότερο.Ο Αριστοτέλης διακρίνει τρία γένη των ρητορικών λόγων:το συμβουλευτικό,το δικανικό και το επιδεικτικό.Ο συμβουλευτικός λόγος έχει να κάνει με το μέλλον και ο σκοπός του είναι να δείξει τι είναι ωφέλιμο και τι είναι βλαβερό.Το έργο του συμβουλευτικού λόγου σύγκειται από δύο μέρη:από την προτροπή και από την αποτροπή.Το έργο του δικανικού λόγου αναφέρεται στην κατηγορία ή στην απολογία.Τέλος,ο επιδεικτικός λόγος έχει ως έργο τον έπαινο και τον ψόγο.Τελικός σκοπός της ρητορικής είναι να επηρεάσει τον ακροατή,για να σχηματίσει γνώμη για ένα θέμα.Για να επιτύχει ο σκοπός αυτός,πρέπει από το ένα μέρος ο ρήτωρ να χρησιμοποιήσει λογικά αποδεικτικά μέσα και από το άλλο μέρος πρέπει και ο ίδιος να έχει ενάρετο χαρακτήρα και αναμφισβήτητο ήθος.Εκτός αυτού πρέπει και οι ακροατές να οδηγηθούν σε ανάλογη ψυχική κατάσταση.Κυρίως ο συμβουλευτικός λόγος προϋποθέτει και απαιτεί ενάρετο χαρακτήρα και αναμφισβήτητο ήθος.Ο ρήτωρ που τα διαθέτει αυτά μπορεί να χρησιμοποιήσει και επιχειρήματα που θα αντλήσει από την Ηθική.Εξ άλλου ο δικανικός λόγος προϋποθέτει και απαιτεί την γνώση των παθών και συνεπώς ο δικανικός ρήτωρ θα πρέπει να είναι εξοικειωμένος με την Ψυχολογία και την χαρακτηρολογία.Επίσης ο Αριστοτέλης είναι πραγματικά αξιοθαύμαστος με όσα λέει σχετικά με την νεότητα,το γήρας,την ακμή της ανδρικής ηλικίας,τους ευγενείς,τους πλουσίους,τους πολιτικώς ισχυρούς,αλλά και την γλωσσική έκφραση.

Η υποχρέωση συμμετοχής στα κοινά κατά τον Ρήγα.

«Άρθρον 30.Τα οφφίκια* της Πατρίδος είναι καθαυτό προς καιρόν,όσον θέλει και κρίνει εύλογον η Διοίκησις•αυτά δεν πρέπει να θεωρώνται ως ξεχωρισταί τιμαί,μήτε ως ανταμοιβαί,αλλ’ως χρέη απαραίτητα των πολιτών εις το να δουλεύσουν την Πατρίδα των».



*οφφίκια=δημόσια αξιώματα.





(Πηγή:«Τα Δίκαια του Ανθρώπου» του Ρήγα Βελεστινλή).

Η εξέγερση των «Ευαγγελιακών» και ο ξένος παράγοντας.

Δυόμισι χρόνια μετά την άνοδο του Γεωργίου Θεοτόκη στην εξουσία(Φεβρουάριος 1899) ένα απροσδόκητο γεγονός,άσχετο με το κυβερνητικό του έργο,προκάλεσε την πτώση του.
Στις αρχές Νοεμβρίου του 1901 η Αθήνα συγκλονίστηκε από πολυήμερες ταραχές με αιματηρά αποτελέσματα.Τα γεγονότα εκείνα πέρασαν στην Ιστορία ως «Ευαγγελιακά»,γιατί αφορμή τους υπήρξε η μετάφραση των Ευαγγελίων.
Ο αναβρασμός,που κατέληξε σε εξέγερση,ξεκίνησε δύο μήνες πιο πριν,όταν η εφημερίδα «Ακρόπολις» άρχισε να δημοσιεύει περικοπές του Ευαγγελίου μεταφρασμένες από τον Αλ.Πάλλη σε ακραία δημοτική.Αλλά το όλο ζήτημα είχε δημιουργηθεί πολύ νωρίτερα.Από το 1898 η Βασίλισσα Όλγα είχε σκεφτεί ότι τα Ευαγγέλια έπρεπε να μεταφραστούν στην ομιλουμένη γλώσσα,γιατί η κατανόησή τους θα τόνωνε το θρησκευτικό συναίσθημα του λαού.Την επιθυμία της ανέλαβε να πραγματοποιήσει η γραμματεύς της Ιουλία Σωμάκη,ανιψιά του καθηγητή Πανταζίδη,και με την επίβλεψή του άρχισε την μετάφραση.Ο μητροπολίτης Αθηνών Προκόπιος,που ανήκε στο φιλικό περιβάλλον της Βασίλισσας και ήταν ενήμερος του θέματος,δεν έφερε καμμιά αντίρρηση.Ίσως δεν υπολόγισε τις συνέπειες ή δεν είχε το ηθικό θάρρος να πει την γνώμη του.
Όταν τελείωσε η μετάφραση,η βασίλισσα ζήτησε από το Υπουργείο Παιδείας την έκδοση εγκυκλίου που να συνιστά την διάδοσή της.Το υπουργείο,προκειμένου να εκδώσει τέτοια εγκύκλιο,απάντησε ότι χρειάζεται προηγουμένως έγκριση της μεταφράσεως από την Ιερά Σύνοδο.Ύστερα από αυτό η Όλγα απευθύνθηκε με επιστολή της,τον Δεκέμβριο του 1898,στην Σύνοδο.
Στο μεταξύ,το ζήτημα άρχισε να γίνεται γνωστό στην κοινή γνώμη,που το μεγαλύτερο μέρος της ήταν αντίθετο στον δημοτικισμό.Προκλήθηκαν συζητήσεις και αντιδράσεις,που έφτασαν μέχρι τις στήλες των εφημερίδων.Οι αντιτιθέμενοι στην μετάφραση διέδιδαν ότι πρόκειται για καταχθόνιο σχέδιο του σλαβισμού,που αποσκοπούσε να προκαλέσει διχόνοιες στον ελληνισμό,θρησκευτικές έριδες,που θα βοηθούσαν τον προσεταιρισμό των Ελλήνων της Μακεδονίας από την βουλγαρική Εξαρχία.Δεν ήταν δύσκολο να βρουν απήχηση οι ψίθυροι,γιατί η Όλγα γενικά δεν είχε συμπάθειες,λόγω της ρωσικής καταγωγής της,σε μια στιγμή που ο σλαβισμός ήταν αντιμέτωπος του ελληνισμού.Σχετικά με τα ελατήρια της Όλγας,πάντως,δεν αμφισβητείται ότι ξεκίνησε από αγαθή πρόθεση και δεν φαίνεται πιθανό ότι την ιδέα της μεταφράσεως των Ευαγγελίων την υπέβαλαν επιτήδεια πράκτορες του σλαβισμού,όσο και αν στην εξέλιξη της υποθέσεως επιχειρήθηκε σχετική εκμετάλλευση.
Τον Μάρτιο του 1899 η Σύνοδος απάντησε αρνητικά στην αίτηση της Βασίλισσας,αλλά εκείνη δεν παραιτήθηκε.Με νέα επιστολή στη Σύνοδο ζητούσε την διαιτησία του Οικουμενικού Πατριαρχείου.Αλλά ο Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως,καθώς και οι Πατριάρχες Ιεροσολύμων και Αλεξανδρείας,με εμπιστευτικά τους έγγραφα προς την Σύνοδο, είχαν εκφράσει την αντίθεσή τους στην μετάφραση.Η απάντηση της Συνόδου στην δεύτερη επιστολή ήταν ότι «εμμένει της δεδογμένης…».Η υπόθεση είχε εξελιχθεί σε πεισματική αντδικία ανάμεσα στον κύκλο της Όλγας και στην Ιερά Σύνοδο.
Παρόλα αυτά εκτυπώθηκε ένας μικρός αριθμός ανατύπων της μεταφράσεως που διατέθηκαν σε περιορισμένο κύκλο.Πέρασαν μήνες και το θέμα ήταν ακόμα εκκρεμές,αλλά οι αντιγνωμίες,χωρίς να εξαλειφθούν,είχαν περάσει σε ύφεση.Τότε άρχισε η δημοσίευση της μεταφράσεως του Πάλλη και με την ευκαιρία ήρθε πάλι στην επιφάνεια η αντίδραση κατά της Όλγας.Για τις προθέσεις βέβαια του Πάλλη ούτε ίχνος αμφισβητήσεως μπορεί να υπάρξει,αφού είναι γνωστή η κεντρική ιδέα της προσπάθειας των δημοτικιστών να απλοποιηθεί η γλώσσα,για να μπορέσει ευκολότερα να μορφωθεί ο λαός και να «ορθοποδήσει το έθνος».
Είναι γεγονός ότι πολλές εκφράσεις του Πάλλη ήταν άστοχες και δεν είναι περίεργο ότι προκάλεσε αθρόες διαμαρτυρίες.Οι φοιτητές σε ψήφισμά τους χαρακτήρισαν την μετάφραση «γελοιοποίησιν των τιμαλφεστέρων του έθνους κειμηλίων» και καθηγητές της θεολογίας δημοσίευσαν υπόμνημα για την διακοπή του δημοσιεύματος στην «Ακρόπολη».Επίσης ο Πατριάρχης Ιωακείμ Γ’ με έγγραφό του αποδοκίμαζε την μετάφραση και η απάντηση του Πάλλη επέτεινε την έξαψη.
Και όμως,η αντίθεση κατά του δημοτικισμού και η αγανάκτηση για την «βεβήλωση» δεν θα αρκούσαν ίσως,για να προκληθεί λαϊκή εξέγερση,αν το θέμα δεν είχε πολιτικοποιηθεί από την ανάμειξη παραγόντων που περίμεναν να αποκομίσουν οφέλη από την κατάσταση.Οι παράγοντες αυτοί-η αντιπολίτευση και πιθανότατα ξένοι-ενθάρρυναν και εξώθησαν στην αναταραχή με τον Τύπο και άλλους αφανείς τρόπους.
Από τις αρχές Οκτωβρίου οι εφημερίδες «Σκριπ»,«Καιροί» και «Εμπρός» άρχισαν πολεμική κατά των δημοτικιστών.Τους αποκαλούσαν άθεους,προδότες,όργανα των Σλάβων.Η φήμη για δωροδοκίες με «ρωσικά ρούβλια» κυκλοφορούσε ευρύτατα και με την έξαψη που επικρατούσε δεν ήταν δύσκολο να βρίσκει απήχηση.Στις 5 και 6 Νοεμβρίου έγιναν διαδηλώσεις φοιτητών.Έσπασαν υαλοπίνακες και επιγραφές της «Ακροπόλεως» και λιθοβόλησαν τους αστυνομικούς που επενέβησαν.Ύστερα κατέλαβαν το πανεπιστήμιο και από εκεί απηύθυναν προκηρύξεις προς τον λαό που εξήγειραν τον θρησκευτικό φανατισμό.«Η εξέγερσις των φοιτητών ουδόλως ενείχε σκοπούς ανατρεπτικούς και οχλαγωγικούς»,γράφει στην ιστορία του ο Ασπρέας,σύγχρονος των γεγονότων.«Αλλά η μη έγκαιρος επέμβασις της κυβερνήσεως,η εξακολούθησις της δημοσιεύσεως της παραφράσεως…επηύξησαν την εξέγερσιν,ηνάγκασαν τους φοιτητάς να ζητήσουν την βοήθειαν συλλόγων λαϊκών και προειλίαναν το έδαφος της καθόδου εις την πάλην των αντιπολιτευομένων την κυβέρνησιν κομμάτων».
Πραγματικά η κυβέρνηση είχε δείξει αδράνεια και ως εκείνη την στιγμή δεν φαινόταν να έχει αντιληφθεί την σοβαρότητα της καταστάσεως.Μόνο μετά τα επεισόδια που αναφέρθηκαν αντέδρασε.Ζητησε από την Ιερά Σύνοδο να εκδώσει εγκύκλιο που καταδίκαζε κάθε μετάφραση των Ευαγγελίων.Η Σύγκλητος του Πανεπιστημίου μετά από αυτό,με απόφασή της,θεωρούσε το ζήτημα τελειωμένο.Αλλά ήταν πια αργά.Οι υποκινητές των ταραχών επιδίωκαν αδιέξοδο,για να αναγκάσουν την κυβέρνηση να παραιτηθεί.Τώρα οι εξεγερμένοι φοιτητές ζητούσαν τον αφορισμό των μεταφραστών και καλούσαν τον λαό σε συλλαλητήριο για τις 8 Νοεμβρίου στους Στύλους του Ολυμπίου Διός.Το παράλογο αυτό αίτημα,που την βασίλισσα κυρίως ζητούσε να πλήξει,ήταν αδύνατο φυσικά να ικανοποιηθεί και η κυβέρνηση κινητοποίησε στρατιωτικές δυνάμεις,για να αντιμετωπίσει τις διαδηλώσεις.
Το απόγευμα της 8ης Νοεμβρίου,μπροστά στο Πανεπιστήμιο,έγιναν συγκρούσεις ανάμεσα στους διαδηλωτές και στην αστυνομία,που είχε ενισχυθεί από ναυτικό άγημα.Στις ταραχές πήρε μέρος,εκτός από φοιτητές,ένα ετερόκλητο πλήθος,όπου είχαν παρεισφρήσει και ύποπτα στοιχεία.Το αποτέλεσμα ήταν τρεις φοιτητές και οχτώ πολίτες νεκροί και περίπου ογδόντα τραυματίες.Οι φοιτητές οπισθοχώρησαν και οχυρώθηκαν ξανά στο Πανεπιστήμιο,ενώ το πλήθος εξημμένο διασκορπίστηκε προς τις συνοικίες.Κατά την διάρκεια της νύχτας εκείνης ο βασιλιάς ζήτησε την παραίτηση του Προκοπίου,για να καταπραϋνθούν τα πνεύματα,και συγχρόνως η κυβέρνηση διέταξε να αποσυρθούν τα ναυτικά αγήματα,που η παρουσία τους είχε εξερεθίσει ιδιαίτερα.
Στην αποκατάσταση της ηρεμίας συνέπραξαν και οι αντιπολιτευόμενοι ηγέτες,που,όταν ευνοούσαν την δημιουργία των ταραχών,δεν προέβλεπαν ούτε την έκταση που θα έπαιρναν ούτε τα τραγικά τους αποτελέσματα.Εξάλλου,θεωρούσαν πια εξασφαλισμένη την πτώση της κυβερνήσεως.Είχαν κατορθώσει να δώσουν έμφαση στην ευθύνη της για τα επεισόδια και να μετατοπίσουν το επίκεντρο της γενικής αποδοκιμασίας από τους μεταφραστές στην «κυβέρνησιν δολοφόνων».
Η κηδεία των θυμάτων έγινε την επομένη χωρίς έκτροπα και στις 10 Νοεμβρίου συγκλήθηκε η Βουλή.Ο πρωθυπουργός Θεοτόκης,που είχε πυροβοληθεί και κινδυνέψει προσωπικά κατά την διάρκεια των επεισοδίων,αντιμετώπισε με ψυχραιμία τις οξύτατες κατηγορίες της αντιπολιτεύσεως.Η θυελλώδης εκείνη συνεδρίαση τελείωσε με ψηφοφορία,στην οποία ο Θεοτόκης πέτυχε την εμπιστοσύνη της Βουλής με 109 ψήφους σε σύνολο 203.Παρόλα αυτά την επόμενη ημέρα υπέβαλε την παραίτησή του.
Στις 12 Νοεμβρίου διαλύθηκαν και οι κλεισμένοι στο Πανεπιστήμιο φοιτητές.Μετά από ένα μήνα,στις 12 Δεκεμβρίου,σε συλλαλητήριο που οργανώθηκε κάηκε συμβολικά ένα αντίτυπο της μεταφράσεως και εγκρίθηκε ψήφισμα,με το οποίο οι φοιτητές ζητούσαν να ληφθούν μέτρα,για να μην κυκλοφορήσει η μετάφραση και στο μέλλον να τιμωρείται αυστηρά κάθε μεταφραστής.Έτσι τελείωσαν τα «Ευαγγελιακά»,που είχαν ως αποτέλεσμα το τέλος της πρώτης πρωθυπουργίας του Θεοτόκη.
Δεν υπάρχουν αποδείξεις,αλλά ορισμένοι συλλογισμοί και ενδείξεις κάνουν πειστική την άποψη ότι η Γερμανία προσπάθησε να επωφεληθεί από τον θρησκευτικό φανατισμό και τον υπέρμετρο εθνικισμό του λαού και να εντείνει το μίσος κατά της Ρωσίας.Είναι γνωστό ότι τα γερμανικά συμφέροντα συγκρούονταν με το ρωσικό ενδιαφέρον για τον βαλκανικό χώρο.Στην περίπτωση της Ελλάδας,η Γερμανία είχε με το μέρος της τον διάδοχο Κωνσταντίνο που ήταν θαυμαστής της και την γυναίκα του που έμενε προσκολλημένη στην φυσική της πατρίδα.Αντίθετα,ο βασιλιάς Γεώργιος ήταν αφοσιωμένος στην Αγγλία και η Όλγα,αν και διέθετε επιρροή,συμπαθούσε βέβαια την Ρωσία.Δεν είναι λοιπόν απίθανη η υπόθεση ότι οι Γερμανοί θεώρησαν τα επεισόδια ευκαιρία,για να στρέψουν τον μόνιμα υποβόσκοντα αντιδυναστισμό ειδικά στο πρόσωπο της Βασίλισσας,για να κλονίσουν το κύρος της και να δημιουργήσουν δυσκολίες στον Γεώργιο.Και δεν πρέπει να αγνοείται ότι σε κάθε κρίσιμη περίσταση μετά το 1897 κυκλοφορούσαν οι ψίθυροι πως ο Γεώργιος θα παραιτηθεί υπέρ του διαδόχου.
Σχετικά με τον τρόπο που έδρασαν οι πράκτορες της Γερμανίας στα «Ευαγγελιακά»,ο Κορδάτος υποστηρίζει ότι πρωταγωνίστησε η ίδια η Σοφία,ότι οι εφημερίδες που παρώξυναν και φανάτιζαν τον λαό δωροδοκήθηκαν.Σαν απόδειξη αναφέρει ότι είδε ανέκδοτες σημειώσεις του Τοπάλη,υπουργού στην κυβέρνηση Ζαΐμη που σχηματίστηκε μετά την παραίτηση του Θεοτόκη,όπου,μεταξύ άλλων,αναφέρεται ότι «τον ρόλον της Α.Υ. εις τα ευαγγελικά κανείς δεν πρέπει να τον μάθη.Διότι αύριον θα γίνη η σεπτή βασίλισσα…» και ακόμη ότι «ξένη πρεσβεία συνδεομένη με την μέλλουσαν βασίλισσαν επεδαψίλευεν εις αυτούς(τους εκδότες των εφημερίδων) υλικάς και ηθικάς παροχάς».Δεν ξέρουμε,τι στοιχεία είχε ο Τοπάλης γι’αυτά που εγραφε,γεγονός,όμως,είναι ότι στις διαδηλώσεις,εκτός από τις κραυγές «Κάτω η Σλάβα»,ρίχτηκε και το σύνθημα «Ζήτω ο Διάδοχος».









(Πηγή:«Ιστορία του Ελληνικού Έθνος»,Τόμος ΙΔ,σελ.174-177).