Στιγμιότυπα του βίου και του ήθους του βασιλιά Αγησίλαου.

α.«Επαινούντος δε τινος ρήτορα επί τω δυνατώς αύξειν τα μικρά πράγματα,«ουδέ σκυτοτόμον»έφησεν«είναι σπουδαίον,ος μικρώ ποδί υποδήματα μεγάλα περιτίθησι».
(Επειδή κάποιος επαινούσε ένα ρήτορα,ο οποίος μεγαλοποίησε μικρά και ασήμαντα πράγματα,με την ευφράδειά του,ο Αγησίλαος είπε:«Τότε θα θεωρούσατε σπουδαίο κι έναν τσαγκάρη,που θα έφτιαχνε μεγάλα παπούτσια για μικρό πόδι;».

β.«Έτι δε παίδα αυτόν όντα,γυμνοπαιδίας αγομένης,ο χοροποιός έστησεν εις άσημον τόπον•ο δε επείσθη καίπερ ήδη βασιλεύς αποδεδειγμένος και είπεν «εύγε•δείξω γαρ ότι ουχ οι τόποι τους άνδρας εντίμους,αλλ’οι άνδρες τους τόπους επιδεικνύουσι».
(Όταν ήταν παιδί ακόμα και γίνονταν αγώνες γυμνών αθλητών,ο ρυθμιστής του χορού τον έβαλε σε άσχημη θέση κι εκείνος,αν και ήταν έτοιμος για βασιλιάς,πειθάρχησε και είπε:«Πολύ καλά.Θα δείξω ότι δεν τιμούν οι θέσεις τους άνδρες,αλλά οι άνδρες τις θέσεις).

γ.«Εν μεν ουν τοις πλείστοις υπέρ των φίλων τοιούτος ο Αγησίλαος•εστί δε όπου προς το συμφέρον εχρήτο τω καιρώ μάλλον.αναζυγής γουν ποτε γενομένης θορυβωδεστέρας,ασθενούντα καταλιπών τον ερώμενον,εκείνου δεομένου και ανακαλούντος μετά δακρύων αυτόν,επιστραφείς είπεν «ως χαλεπόν εστίν ελεείν άμα και φρονείν».
(Τέτοιος ήταν τις πιο πολλές φορές για τους φίλους του ο Αγησίλαος.Πολλές φορές όμως μεριμνούσε για το κρατικό συμφέρον πιο πολύ από το ατομικό.Λόγου χάρη,μια μέρα που ήταν ανάγκη να αλλάξει στρατόπεδο γρήγορα,άφησε έναν νέο που τον αγαπούσε πολύ και ο οποίος,επειδή ήταν άρρωστος,δεν μπορούσε να ακολουθήσει τον στρατό.Και,όταν εκείνος τον παρακαλούσε με δάκρυα να μη τον αφήσει,ο Αγησίλαος γύρισε και τού είπε:«Πόσο δύσκολο είναι να συμπαθεί κανείς και να είναι και σώφρων»).

δ.«Εν μέσοις δε τοις στρατιώταις σκηνών ουδενός αμείνονα κοίτην είχε.Διετέλει δε λέγων τον άρχοντα ου μαλακία καρτερία δε και ανδρεία δειν των ιδιωτών περιείναι».
(Έστηνε πάντα τη σκηνή του ανάμεσα στους στρατιώτες του και δεν είχε καλύτερο κρεβάτι από κανέναν.Πάντα συνήθιζε να λέει ότι ο δημόσιος άνδρας δεν πρέπει να υπερέχει από τους ιδιώτες στην πολυτέλεια,αλλά στην ανδρεία και στην καρτερία).

ε.«Προς δε τον επιθαυμάζοντα την μετριότητα της εσθήτος και της τροφής αυτού τε και των άλλων Λακεδαιμονίων «αντί ταύτης» έφη«της διαίτης,ω ξένε,την ελευθερίαν αμώμεθα».
(Και προς κάποιον ξένο,που θαύμαζε την απλότητα ντυσίματος και του φαγητού του,καθώς και των άλλων Σπαρτιατών,είπε:«Σε αντάλλαγμα για την δίαιτα αυτή,ξένε,χαιρόμαστε την ελευθερία μας»).

στ.«Και πρεσβύτης δε γενόμενος τη αυτή αγωγή εχρήτο•προς ουν τον πυθόμενον διότι σφοδρού χειμώνος όντος αχίτων περιέρχεται εις τούτο ηλικίας ήκων «ίνα»φησίν«οι νέοι μιμώνται,παράδειγμα έχοντες τους πρεσβυτάτους και άρχοντας»).
(Κι όταν γέρασε,όμοια ζωή ζούσε.Και,όταν τον ρώτησαν,γιατί σε τέτοια ηλικία και με σφοδρό χειμώνα έβγαινε έξω δίχως χιτώνα,είπε:«Για να ακολουθούν οι νέοι το παράδειγμα των αρχόντων και των γερόντων»).

ζ.«Θάσιοι δε την χώραν αυτών διαπορευομένω μετά του στρατεύματος άλφιτα και χήνας και τραγήματα και μελίπηκτα και άλλα παντοδαπά βρώματά τε και πόματα πολυτελή έπεμψαν•μόνα δε τα άλφιτα δεξάμενος τα λοιπά απάγειν εκέλευσεν οπίσω τους κομίζοντας,ως ουδέν αυτοίς όντα χρήσιμα.λιπαρούντων δε και δεομένων πάντως λαβείν,εκέλευσεν αυτά τοις είλωσι διαδίδοσθαι.πυθομένων δε την αιτίαν,έφη «τους ανδραγαθίαν ασκούντας τας τοιαύτας λιχνείας ουχ αρμόζει προσίεσθαι•τα γαρ δελεάζοντα τους ανδραποδώδεις των ελευθέρων αλλότρια».
(Όταν βάδιζε με στρατό μέσα από την χώρα των Θασίων,αυτοί τού έστειλαν αλεύρι και χήνες και τραγήματα και γλυκίσματα και κάθε είδους φαγώσιμα και εκλεκτά ποτά.Ο Αγησίλαος,όμως,δέχτηκε μονάχα το αλεύρι και τα άλλα διέταξε αυτούς που τα έφεραν να τα πάρουν πάλι,γιατί δεν τούς ήταν χρήσιμα σε τίποτα.Και επειδή οι Θάσιοι εκλιπαρούσαν και παρακαλούσαν να τα πάρει οπωσδήποτε,διέταξε να διανεμηθούν στους είλωτες.Και,όταν τον ρώτησαν για την αιτία,είπε:«Όσοι ανδραγαθούν,δεν είναι αξιοπρεπές να παίρνουν τέτοιες λιχουδιές,γιατί,όσα δελεάζουν τους δούλους,δεν είναι για τους ελεύθερους»).

η.«Τοις δε φίλοις παρήγγειλε «μη χρήμασιν,ανδρεία δε και αρετή σπουδάζειν πλουτείν».
(Παρακινούσε πάντα τους φίλους του να είναι πλούσιοι,όχι σε χρήματα,αλλά σε ανδρεία και αρετή).

θ.«Οπότε δε βούλοιτο έργον τι ταχέως υπό των στρατιωτών γενέσθαι,αυτός πρώτος εφήπτετο εν όψει απάντων».
(Όποτε ήθελε να εκτελέσουν οι στρατιώτες ένα έργο μπροστά του,το άρχιζε πρώτος αυτός).

ι.«Μεταπεμφθείς δε υπό των εφόρων ένεκα της του περιεστηκότος την Σπάρτην Ελληνικού πολέμου αιτίας διά τα υπό του Πέρσου χρήματα,ειπών «τον αγαθόν άρχοντα δειν υπό των νόμων άρχεσθαι» απέπλευσε της Ασίας πολύν εαυτού πόθον τοις ενταύθα Έλλησι καταλιπών».
(Όταν οι έφοροι τον ανακάλεσαν από την Ασία,γιατί κινδύνευε η Σπάρτη από τον πόλεμο,τον οποίον είχαν προκαλέσει εναντίον της τα χρήματα,τα σταλμένα από τον Πέρση βασιλιά,είπε:«Ο καλός άρχοντας πρέπει να άρχεται από τους νόμους» και αμέσως έφυγε,αφήνοντας πίσω του φλογερή νοσταλγία γι’αυτόν στους Έλληνες της Ασίας).

κ.«Πυθόμενος δε μάχην γεγονέναι περί Κόρινθον,και Σπαρτιατών μεν παντάπασιν ολίγους τεθνάναι,Κορινθίων δε και Αθηναίων και των άλλων συμμάχων αυτοίς παμπόλλους,ουκ ώφθη περιχαρής ουδ’επηρμένος τη νίκη,αλλά και πάνυ βαρύ στενάξας «φευ τας Ελλάδος»έφη«ή τοσούτους υφ’αυτάς απολώλεκεν,όσοις αρκεί τως βαρβάρως νικάν άπαντας».
(Όταν έμαθε ότι σε μάχη που έγινε κοντά στην Κόρινθο πολύ λίγοι Σπαρτιάτες είχαν σκοτωθεί και Κορίνθιοι και Αθηναίοι και άλλοι σύμμαχοί τους πολυάριθμοι,δεν φάνηκε χαρούμενος ούτε επηρμένος για την νίκη,αλλά βαριαστενάζοντας είπε:«Αλλοίμονο στην Ελλάδα που με τα ίδια της τα χέρια σκότωσε τόσους στρατιώτες,όσους φτάνουν να νικήσουν όλους τους βαρβάρους»).

λ.«Ξενοφώντα δε τον σοφόν έχων μεθ’εαυτού σπουδαζόμενον,εκέλευε τους παίδας εν Λακεδαίμονι τρέφειν μεταπεμψάμενον,το κάλλιστον των μαθημάτων παιδευθησομένους,άρχειν τε και άρχεσθαι».
(Είχε κάποτε κοντά του τον σοφό Ξενοφώντα και τον συμβούλευσε να φέρει τα παιδιά του στην Σπάρτη,για να ανατραφούν εκεί και να μάθουν το καλύτερο μάθημα,να άρχουν και να άρχονται).

μ.«Επεδείκνυε τις αυτώ της πόλεως το τείχος οχυρόν και καρτερώς άγαν εξωκοδομημένον,και ηρώτα ει καλόν αυτώ φαίνεται.«νη Δία»έφη«καλόν ουχ ως ανδράσι δε αλλ’ως γυναιξίν ενοικείν».
(Κάποιος υπερηφανευόταν και τού έδειχνε το τείχος της πόλης του,οχυρό και εξαιρετικά κρατερά χτισμένο και τον ρωτούσε,αν τού φαινόταν καλό.«Μα τον Δία,καλό,όχι για άνδρες,αλλά για γυναίκες να το κατοικούν» είπε).

ν.«Ερωτηθείς δε ποτε οποτέρα βελτίων των αρετών,ανδρεία ή δικαιοσύνη,«ουδέν όφελος ανδρείας»έφασκεν«είναι μη παρούσης δικαιοσύνης•ει δε δίκαιοι πάντες γένοιντο,μηδέν ανδρείας δεηθήσεσθαι».
(Όταν ρωτήθηκε,ποια από τις δύο αρετές είναι προτιμότερη,η ισχύς ή η δικαιοσύνη,απάντησε:«Είναι άχρηστη η ισχύς,αν δεν τη συνοδεύει η δικαιοσύνη.Αλλά,αν όλοι οι άνθρωποι αποβούν δίκαιοι,δεν θα έχουν ανάγκη από ισχύ»).

ξ.«Επιζητούντος δε τινος τινα δει μανθάνειν τους παίδας,«ταύτ’»είπεν«οις και άνδρες γενόμενοι χρήσονται».
(Όταν ρωτήθηκε,τί πρέπει να διδάσκονται τα παιδιά,απάντησε:«Εκείνα που θα χρειασθούν και όταν γίνουν άνδρες»).

ο.«Φιλοτεκνότατος δ’ων διαφερόντως,λέγεται ότι μικροίς τοις παιδίοις κάλαμον περιβεβηκώς ώσπερ ίππον οίκοι συνέπαιζεν•οφθείς δε υπό τινος των φίλων παρεκάλει μηδενί φράζειν,πριν και αυτός πατήρ παίδων γένηται».
(Επειδή ήταν εξαιρετικά φιλόστοργος πατέρας,λέγεται ότι ίππευε ένα καλάμι κι έπαιζε με τα παιδιά του στο σπίτι.Και κάποιον από τους φίλους του,ο οποίος τον είδε,τον παρακαλούσε να μην πει τίποτα σε κανέναν,πριν κι εκείνος γίνει πατέρας παιδιών).

π.«Εν δε τη περί Μαντίνειαν μάχη παρεκελεύσατο τοις Λακεδαιμονίοις τους άλλους εάσαντας πάντας Επαμεινώνδα μάχεσθαι,μόνους λέγων τους έμφρονας ανδρείους είναι και μόνους νίκης αιτίους υπάρχειν.«ει ουν τούτον ανέλοιμεν,ράστα τους άλλους υποχειρίους ποιήσειν•άφρονας γαρ είναι και ουδενός αξίους».ο και συνέβη».
(Στην μάχη της Μαντίνειας συμβούλευσε τους Λακεδαιμονίους να αφήσουν τους άλλους και να εντοπίσουν τα πλήγματά τους κατά του Επαμεινώνδα,γιατί έλεγε «οι αληθινά ανδρείοι είναι οι συνετοί και από αυτούς εξαρτάται η νίκη και,αν φονεύσουμε αυτούς,ευκολότατα θα νικήσουμε τους άλλους,ανόητους και μηδαμινούς».Αυτό κι έγινε).

ρ.«Κατά δε τον Αιγύπτου απόπλουν αποθνήσκων ενετείλατο τοις περί αυτόν μήτε πλαστάν μήτε γραπτάν μήτε μιμηλάν του σώματος εικόνα ποιήσασθαι,«ει γαρ τι καλόν έργον πεποίηκα,τούτο μου μνημείον έσται•ει δε μη,ουδ’οι πάντες ανδριάντες,βαναύσων και ουδενός αξίων έργα όντες».
(Γυρίζοντας από την Αίγυπτο,στο ταξίδι,αρρώστησε και ψυχορραγούσε,τότε εξέφρασε στους φίλους του την τελευταία θέλησή του,να μη τού πλαστουργήσουν ανδριάντα μήτε εικόνα ζωγραφισμένη να τού κάνουν μήτε με καμμία άλλη τέχνη,λέγοντας:«Γιατί,αν έχω κάνει κάποια σημαντική πράξη,αυτή θα είναι το μνημείο μου και,αν δεν έχω κάνει τίποτα,όλοι οι ανδριάντες του κόσμου,έργα χειρωνάκτων και μηδαμινών ανθρώπων,δεν θα κάνουν το παραμικρό για την μνήμη μου»).






(Πηγή:«Λακωνικά αποφθέγματα» του Πλουτάρχου).

Σταχυολόγηση του κεφαλαίου «περί σωφροσύνης» του Ιωάννη Στοβαίου.

1.Μενάνδρου «Γεωργός»:
«Ούτος κράτιστος εστ’ανήρ,ω Γοργία,όστις αδικείσθαι πλείστ’επίσταται βροτών».
(Ο πιο μεγάλος άνδρας είναι,ω Γοργία,αυτός που ξέρει ν’αδικείται απ’τους θνητούς).

2.(Σοφοκλής):
«Ουκ εστ ’απ’έργων μη καλών έπη καλά».
(Από κακές δουλειές κακά μαντάτα).

3.(Ευριπίδου «Χρύσιππος» 2.D.):
«Αιαί τοδ’ήδη θείον ανθρώποις κακόν,όταν τις ειδή ταγαθόν,χρήται δε μη».
(Αλοίμονο,αυτό είναι το θείο κακό για τους ανθρώπους,όταν κάποιος ξέρει το καλό,αλλά δεν το πράττει).

4.(Ευριπίδης):
«Επεί τί δει βροτοίσι πλην δυοίν μόνοιν,Δήμητρος ακτής πώματος θ’υδρηχόου;».
(Γιατί τί άλλο θέλουν οι άνθρωποι,παρά μόνο δυο πράγματα,ψωμάκι του θεού και δροσερό νερό;).

5.Μενάνδρου:
«Κλύειν τον εσθλόν άνδρα χρη των εν τέλει».
(Ο καλός άνθρωπος πρέπει να ακούει τους άρχοντες).

6.Μενάνδρου:
«Ταμιείον αρετής εστίν η σώφρων γυνή».
(Η φρόνιμη γυναίκα είναι θησαυρός αρετής).

7.Ευριπίδου:
«Τας συμφοράς γαρ των κακώς πεπραγότων ου πώποθ’ύβρισ’αυτός ορρωδών παθείν».
(Τις συμφορές των δυστυχών ποτέ ως τώρα δεν λοιδόρησα,φοβούμενος,μη πάθω κι εγώ τα ίδια).

8.(Ευριπίδου «Πρωτεσίλαος» 2 D):
«Δυοίν λεγόντοιν,θατέρου θυμουμένου,ο μη αντιτείνων τοις λόγοις σοφώτερος».
(Όταν δυο λογομαχούν και ο ένας θυμώνει,εκείνος που δεν αντιμιλά είναι σοφότερος).

9.Δημοκρίτου:
«Άριστον ανθρώπω τον βίον διάγειν ως πλείστα ευθυμηθέντι και ελάχιστα ανιηθέντι,τούτο δ’αν είη,ει τις μη επί τοίσι θνητοίσι τας ηδονάς ποιέοιτο».
(Το πιο καλό στον άνθρωπο είναι να περάσει το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του με ευθυμία και το λιγότερο με ανία,κι αυτό θα συμβεί,αν ο άνθρωπος δεν αντλεί την ηδονή από πράγματα παροδικά και ανάξια)(αλλά από την αρετή ενν.).

10.Δημοκρίτου:
«Φαύλων έργων και τους λόγους παραιτητέον».
(Τα φαύλα έργα ούτε με τα λόγια να τα αγγίζεις).

11.(Πορφυρίου «Επιστολή προς Μαρκέλλαν» c 29):
«Ζην κρείττον εστίν επί στιβάδος κατακείμενον και θαρρείν ή ταράττεσθαι χρυσήν έχοντα κλίνην».
(Καλύτερα να ζεις και να είσαι ήσυχος ξαπλωμένος σε χορταρόστρωμα,παρά ξαπλωμένος σε χρυσό κρεβάτι και ανήσυχος).

12.Χίλωνος:
«Ζημίαν αιρού μάλλον ή κέρδος αισχρόν•το μεν γαρ άπαξ σε λυπήσει,το δε διαπαντός».
(Να προτιμήσεις τη ζημιά παρά το αισχρό κέρδος.Το πρώτο θα σε λυπήσει μια φορά,ενώ το δεύτερο για πάντα).

13.Σωκράτους:
«Σωκράτης έλεγε θεού μεν είναι το μηδενός δείσθαι,το δ’ως ελαχίστων εγγυτάτω θεού».
(Ο Σωκράτης έλεγε πως το γνώρισμα του θεού είναι ότι δεν έχει ανάγκη από τίποτε,και,όσοι έχουν ανάγκη από ελάχιστα,βρίσκονται πολύ κοντά στο θεό).

14.Δημοκρίτου:
«Πατέρος σωφροσύνη μέγιστον τέκνοισι παράγγελμα».
(Η σωφροσύνη του πατέρα είναι η μεγαλύτερη συμβουλή για τα παιδιά).

15.Από τα του Σερήνου:
«Η Φωκίωνος γυνή προς την επιδεικνυμένην αυτή τον κόσμον χρυσούν όντα και διάλιθον «εμοί δ’»έφη«κόσμος υπέρλαμπρος εστί Φωκίων πένης ων και εικοστόν ήδη τούτο έτος Αθηναίων στρατηγών».
(Η γυναίκα του Φωκίωνος,σε κάποια που τής επιδείκνυε τα στολίδια της από χρυσό και πολύτιμους λίθους,είπε:«Δικό μου υπέρλαμπρο στολίδι είναι ο φτωχός Φωκίων,που φέτος είναι στο εικοστό έτος ως στρατηγός των Αθηναίων).

16.Επαμεινώνδου:
«Πρέσβεις ήκον παρά βασιλέως χρυσίον κομίζοντες βουλόμενοι δωροδοκήσαι τον Επαμινώνδαν.ο δε αυτούς εις άριστον εισεδέξατο(ήδει γαρ εφ’ω τινι ήκον) και εκέλευσεν αυτούς πρότερον αριστάν,είτα λέγειν περί ότου βούλοιντο,παρακειμένης δε τραπέζης φαύλης…και οξίνην έπινον,οι μεν ουκ είχον ό,τι και είποιεν επί τούτοις,ο δε μειδιάσας «άπιτε»έφη«και λέγετε τω δεσπότη τω υμετέρω οία άριστα αριστώ,και συνήσει ότι έγωγ’ουκ αν προδοίην τι ο τούτοις αρκούμενος».
(Ήρθαν πρέσβεις από τον βασιλέα των Περσών φέρνοντας χρυσάφι,για να δωροδοκήσουν τον Επαμεινώνδα.Αυτός τους κάλεσε σε γεύμα(ήξερε βέβαια,γιατί ήρθαν) και τους παρακάλεσε πρώτα να γευματίσουν και μετά να τού πουν τι θέλουν.Το τραπέζι ήταν φτωχικό και έπιναν ξινόκρασο και αυτοί δεν είχαν τίποτε να πουν για όλα αυτά.Τότε ο Επαμεινώνδας μειδίασε και τούς είπε:«Πηγαίνετε και να πείτε στον αφέντη σας τι τρώγω,όταν γευματίζω,και θα καταλάβει ότι εγώ που αρκούμαι σε αυτά,δεν είναι δυνατόν να γίνω προδότης).

17.Αντιφώντος:
«Όστις δε των αισχρών ή τω κακών μήτε επεθύμησε μήτε ήψατο,ουκ εστι σώφρων•ου γαρ εσθ’όπου κρατήσας αυτός εαυτόν κόσμιον παρέχεται».
(Όποιος δεν επιθύμησε ούτε άγγιξε τα αισχρά και τα κακά,δεν είναι σώφρων.Μόνο όπου συγκράτησε κανείς τον εαυτό του,είναι κόσμιος).

18.Ισοκράτους «προς Δημόνικον»(21,46,16):
«…εν μεν γαρ το ραθυμείν και τας πλησμονάς αγαπάν ευθύς αι λύπαι ταις ηδοναίς παραπεπήγασι…».
(Στην οκνηρία και τις κατά κόρον απολαύσεις στέκουν πάντα δίπλα στις ηδονές οι λύπες).

19.Του Τέλητος από τα «περί αυταρκείας»:
«…Ώσπερ οικέτης προς κύριον εφ’ιερόν καθίσας δικαιολογείται «τί μοι μάχη;μη τι σοι κέκλοφα;ου παν το προσταττόμενον υπό σου ποιώ;ου την αποφοράν ευτάκτως σοι φέρω;» και η πενία είποι προς τον εγκαλούντα «τί μοι μάχη;μη καλού τινος δι’εμέ στερίσκη;μη σωφροσύνης;μη δικαιοσύνης;ανδρείας;αλλά μη των αναγκαίων ενδεής εις;ου μεσταί μεν αι οδοί λαχάνων;πλήρεις δε αι κρήναι ύδατος;ουκ ευνάς σοι τοσαύτας παρέχω οπόση γη;και στρωμνάς φύλλα;η ευφραίνεσθαι μετ’εμού ουκ εστιν σοι;ή ουχ οράς γράδια φύστην φαγόντα τερετίζοντα;ή ουκ όψον αδάπανον και ατρύφερον παρασκευάζω σοι την πείναν;ή ουχ ο πεινών ήδιστα εσθίει και ήκιστα όψου δείται;και ο διψών ήδιστα πίνει και ήκιστα το μη παρόν ποτόν αναμένει;ή πεινά τις πλακούντα ή διψά χιόνα;αλλ’ου ταύτα διά τρυφήν ζητούσιν οι άνθρωποι;ή οικήσεις ου παρέχω σοι,πρώτον μεν χειμώνος τα βαλανεία,θέρους δε τα ιερά;ποίον γαρ σοι τοιούτον οικητήριον,φησίν ο Διογένης,του θέρους,οίον εμί ο παρθενών ούτος,εύπνους και πολυτελής;»ει ταύτα λέγοι η πενία,τί αν έχοις αντειπείν;εγώ μεν γαρ αν δοκώ άφωνος γενέσθαι.αλλ’ημείς πάντα μάλλον αιτιώμεθα ή την εαυτών δυστροπίαν…».
(Όπως ένας δούλος που καταφεύγει σε ιερό και δικαιολογείται στον κύριό του λέγοντας:«Γιατί με μάχεσαι;μήπως σού έκλεψα κάτι;δεν κάνω,ό,τι με προστάζεις;δεν σού φέρνω τακτικά το φόρο;».Έτσι και η φτώχεια θα πει επίσης στον κατήγορο:«Γιατί με μάχεσαι;Μήπως στερείσαι κανένα καλό εξαιτίας μου;Μήπως τη σωφροσύνη;την δικαιοσύνη;την ανδρεία;μήπως έχεις έλλειψη από τα απαραίτητα;δεν είναι γεμάτοι λάχανα οι δρόμοι;δεν είναι γεμάτες νερό οι βρύσες;δεν σού παρέχω τόσα κρεβάτια όση και η γη;και στρώματα από φύλλα;δεν ευχαριστιέσαι μαζί μου;ή δεν βλέπεις τα γραΐδια που κελαηδάνε,αφού φάγανε τηγανίτες;ή μήπως δεν σού ετοιμάζω προσφάϊ ανέξοδο και ξερό για την πείνα σου;ή μήπως τάχα ο πεινασμένος δεν το τρώει ευχάριστα και πολύ λίγο έχει ανάγκη από προσφάϊ;ο διψασμένος επίσης δεν πίνει πολύ ευχάριστα και πολύ λίγο ενδιαφέρεται,αν υπάρχει ποτό;Ή μήπως πεινά κανείς για γλύκισμα και διψά για χιόνι;αυτά δεν τ’αναζητούν οι άνθρωποι για τρυφή;ή μήπως δεν σού παρέχω κατοικίες,το χειμώνα τα οικήματα των λουτρών και το καλοκαίρι τα ιερά;Ποιο σπίτι έγινε προς χάρη σου για το καλοκαίρι,λέει ο Διογένης,όπως ο Παρθενών αυτός για μένα,αεράτος και πολυτελής;».Αν αυτά έλεγε η φτώχεια,τί θα είχες να τής αντιτείνεις;Εγώ πιστεύω πως θα έμενες άφωνος.Εμείς όμως κατηγορούμε τα πάντα κι όχι το δύστροπο χαρακτήρα μας…).

20.Του Τέλητος από τα «περί αυταρκείας»:
«Ο δε Βίων,ώσπερ των θηρίων,φησί,παρά την λήψιν η δήξις γίνεται,καν μέσου του όφεως επιλαμβάνης,δηχθήση,εάν του τραχήλου,ουδέν πείση•ούτω και των πραγμάτων,φησί,παρά την υπόληψιν η οδύνη γίνεται…».
(Ο Βίων λέει πως,όπως στα θηρία το δάγκωμα γίνεται ανάλογα με το από πού θα το πιάσεις και, αν το πιάσεις το φίδι από την μέση,θα σε δαγκώσει,ενώ,αν το πιάσεις από τον τράχηλο,δεν θα πάθεις τίποτε•έτσι και στα πράγματα,λέγει,από τον τρόπο που τα αντιλαμβάνεσαι,προέρχεται η οδύνη…).

21.Του Τέλητος από τα «περί αυταρκείας»:
«Διό δει μη τα πράγματα πειράσθαι μετατιθέναι,αλλ’αυτόν παρασκευάσαι προς ταύτα πώς έχοντα,όπερ ποιούσιν οι ναυτικοί•ου γαρ τους ανέμους και την θάλατταν πειρώνται μετατιθέναι,αλλά παρασκευάζουσιν αυτούς δυναμένους προς εκείνα στρέφεσθαι.ευδία;γαλήνη;ταις κώπαις πλέουσι•κατά ναυν άνεμος;επήραν τα άρμενα•αντιπέπνευκεν;εστείλαντο,μεθείλαντο.και συ προς τα παρόντα χρω…».
(Γι’αυτό δεν πρέπει να αποπειράσαι να μεταθέτεις τα πράγματα,αλλά να προετοιμάζεις τον εαυτό σου γι’αυτά,όπως έχουν στην πραγματικότητα.Όπως ακριβώς κάνουν οι ναυτικοί.Αυτοί δηλαδή δεν προσπαθούν να μεταθέσουν τους ανέμους και τη θάλασσα,αλλά προπαρασκευάζουν τον εαυτό τους,ώστε να μπορούν να αντιμετωπίζουν τα φυσικά στοιχεία:ευδία;γαλήνη;τότε πλέουν με τα κουπιά.Ευνοϊκός άνεμος;σηκώνουν τα πανιά.Πνέει αντίθετος αέρας;μαζεύουν και υποστέλλουν τα πανιά.Και συ, συμμορφώσου με την κατάσταση).

22.Του Τέλητος από τα «περί αυταρκείας»:
«Και όπερ Διογένης εποίησεν προς τον πολυτελή φάμενον πόλιν είναι τας Αθήνας•λαβών γαρ αυτόν ήγεν εις το μυροπωλείον και επυνθάνετο πόσου της κύπρου η κοτύλη.«μνας»φησίν ο μυροπώλης.ανέκραγε «πολυτελής γε η πόλις.»απήγεν αυτόν πάλιν εις το μαγειρείον και επυνθάνετο πόσου το ακροκώλιον.«τριών δραχμών.»εβόα«πολυτελής γε η πόλις.»εις τα έρια πάλιν τα μαλακά και πόσου το πρόβατον.«μνας»φησίν.εβόα«πολυτελής γε η πόλις.»«δεύρο δη»φησί.κανταύθα άγει αυτόν και εις τους θέρμους.«πόσου η χοίνιξ;»«χαλκού»φησίν•ανέκραγεν ο Διογένης «ευτελής γε η πόλις.»πάλιν εις τας ισχάδας,«δύο χαλκών•»«των δε μύρτων;»«δύο χαλκών.»«ευτελής γε η πόλις.»ον τρόπον ουν τώδε ουχ η πόλις ευτελής και πολυτελής(εάν μεν γαρ ούτω τις ζήση,πολυτελής,εάν δε ούτως,ευτελής),ούτω και τα πράγματα,εάν μεν τις αυτοίς ούτω χρήται,ευπετή και ράδια φανείται,εάν δε ούτως,δυσχερή».
(Να τι έκανε ο Διογένης σε κάποιον που είπε ότι η Αθήνα ήταν η πόλη της πολυτέλειας.Τον πήρε και τον έφερε στο μυροπωλείο και ρώτησε πόσο κάνει το δοχείο με το άρωμα της Κύπρου.«Μια μνα» είπε ο μυροπώλης.«Πολυτελής η πόλη»,φώναξε.Τον πήγε κατόπιν στο μαγειρείο και ρώτησε πόσο κάνει ο πατσάς.«Τρεις δραχμές».«Πολυτελής η πόλη»,φώναξε.Τον πήγε κατόπι στα μαλλιά τα μαλακά και ρώτησε πόσο έχει του προβάτου.«Μια μνα» είπε.«Πολυτελής η πόλη»,φώναξε.«Έλα» τού λέει.Και τον πάει στα λούπινα.«Πόσο η σέσουλα;» ρωτάει.«Ένα χάλκινο».«Ευτελής η πόλη»,φωνάζει ο Διογένης.Τον πάει στις θρούμπες ελιές.«Πόσο;»«Δυο χάλκινα».Στις τσακιστές επίσης «δυο χάλκινα».«Ευτελής η πόλη».Με τον τρόπο αυτό η πόλη δεν ήταν ευτελής και πολυτελής το ίδιο(αν ζήσει κανείς πολυτελώς,είναι πολυτελής,αν ευτελώς,ευτελής).Έτσι και τα πράγματα,αν κανείς τα χρησιμοποιήσει κατ’αυτό τον τρόπο,φαίνονται εύκολα και βολικά,αν διαφορετικά,δυσχερή).

23.Δημοκρίτου:
«Δίκαιος έρως ανυβρίστως εφίεσθαι των καλών».
(Ο δίκαιος έρωτας οδηγεί στα ωραία χωρίς έπαρση).

24.Επικτήτου:
«Ου πενία λύπην εργάζεται,αλλά επιθυμία…».
(Δεν είναι η φτώχεια που φέρνει τη λύπη,αλλά η επιθυμία…).

25.Επικτήτου:
«Τον προσομιλούντα τριχή διασκοπού,ή ως αμείνονα ή ως ήττονα ή ως ίσον.και ει μεν αμείνονα,ακούειν χρη και πείθεσθαι αυτώ,ει δε ήττονα,απειθείν,ει δε ίσον συμφωνείν•και ου ποτέ αλώση φιλονεικίας».
(Τον συνομιλητή σου να τον εξετάζεις από τρεις πλευρές,ή σαν καλύτερο ή σαν χειρότερο ή σαν ίσο σου.Αν είναι καλύτερος,να τον ακούς και να πείθεσαι σ’αυτόν•αν χειρότερος,μη τον παραδέχεσαι•αν είναι ίσος σου,συμφώνησε.Και έτσι ποτέ δεν θα πέσεις σε φιλονεικία).

26.Επικτήτου:
«Όπερ φεύγεις παθείν,τούτο μη επιχείρει διατιθέναι».
(Αυτό που αποφεύγεις να πάθεις,μη επιχειρείς να το διαθέτεις για άλλους).

27.Επικτήτου:
«Ώσπερ λύκος όμοιον κυνί,ούτω και κόλαξ και μοιχός και παράσιτος όμοιον φίλω.πρόσεχε τοίνυν μη αντί κυνών φυλάκων λάθης εισδεχόμενος λυμεώνας λύκους».
(Όπως ο λύκος μοιάζει με το σκύλο,έτσι μοιάζει με φίλο ο κόλακας,ο μοιχός και ο παρασιτικός τύπος.Πρόσεξε λοιπόν,μήπως αντί για φύλακα σκύλο,λαθέψεις και μπάσεις στο σπίτι σου λύκους αρπακτικούς).

28.Ηρακλείτου:
«Ανθρώποισι πάσι μέτεστι γινώσκειν εωυτούς και σωφρονέειν».
(Όλοι οι άνθρωποι έχουν την δυνατότητα να γνωρίσουν τον εαυτό τους και να είναι σώφρονες).

29.Πλάτωνος από την «Απολογία Σωκράτους»(29 α):
«Το γαρ τοι θάνατον δεδιέναι,ω άνδρες,ουδέν άλλο εστίν ή δοκείν σοφόν είναι μη όντα•δοκείν γαρ ειδέναι εστίν α ουκ οίδεν.οίδε μεν γαρ ουδείς τον θάνατον,ουδ’ει τυγχάνει τω ανθρώπω πάντων μέγιστον ον των αγαθών•δεδίασι δε ως ευ ειδότες ότι μέγιστον των κακών εστί.και τούτο πώς ουκ αν αμαθία εστίν αύτη η επονείδιστος,η του οίεσθαι ειδέναι α ουκ οίδεν;».
(Το να φοβάται κανείς τον θάνατο,ω άνδρες,δεν είναι τίποτε άλλο παρά να φαίνεται ότι είναι σοφός,ενώ δεν είναι.Γιατί φαίνεται ότι γνωρίζει πράγματα που δεν τα γνωρίζει.Γιατί κανείς δεν γνωρίζει τον θάνατο,ούτε αν τυχαίνει να είναι το μεγαλύτερο αγαθό απ’όλα στον άνθρωπο.Και τον φοβούνται,σαν να είναι βέβαιοι,ότι είναι τα μέγιστο αγαθό.Πώς λοιπόν δεν είναι αυτό επονείδιστη αμάθεια,να νομίζει δηλαδή κανείς ότι ξέρει αυτά που δεν ξέρει;).

30.Πλάτωνος από την «Απολογία Σωκράτους»(30 α):
«Εμέ μεν γαρ ουδέν αν βλάψειεν ούτε Μέλητος ούτε Άνυτος•ουδέ γαρ αν δύναιντο».
(Γιατί εμένα σε τίποτε δεν είναι δυνατόν να βλάψει ούτε ο Μέλητος ούτε ο Άνυτος.Διότι δεν μπορούν να με βλάψουν).(Ο Σωκράτης εννοεί ότι,αν και οι δυο κατήγοροί του μπορούν να προκαλέσουν την καταδικαστική απόφαση του δικαστηρίου εναντίον του,όπως και έγινε,στην ουσία δεν μπορούν να τον βλάψουν,δεν μπορούν να αλλοιώσουν την ψυχή του).

31.Του Τέλητος από τα «περί αυταρκείας»:
«Απορία και δάνεια περιέστηκεν;κόγχον και κύαμον συνάγαγε,φησίν ο Κράτης,και τα τούτοις πρόσφορα•καν τάδε δράσης,ραδίως στήσεις τρόπαιον κατά πενίας».
(Η φτώχεια και τα δανεικά σε πνίγουν;Μάζευε κοχύλια και κουκιά,λέγει ο Κράτης,και τα ανάλογα με αυτά.Αν τα κάνεις αυτά,θα στήσεις εύκολα τρόπαιο εναντίον της φτώχειας).







(Πηγή:«Περί σωφροσύνης» από το «Ανθολόγιον» του Ιωάννη Στοβαίου).

Η ηθική φιλοσοφία του Αριστοτέλους.

Το θέμα της ηθικής φιλοσοφίας είναι να προσδιορίσει τι είναι για τον άνθρωπο το ύψιστο αγαθό,δηλαδή η ευδαιμονία,και πώς μπορεί να αποκτηθεί.Ο Αριστοτέλης συμφωνεί με τον Πλάτωνα στην αντίληψη ότι ο τελικός σκοπός κάθε θεωρητικής και πρακτικής επιδίωξης είναι το αγαθό.Στην αρχή των «Ηθικών Νικομαχείων» του γράφει ο Σταγιρίτης:

«Δι’ο καλώς απεφήναντο τ’αγαθόν ου πάντ’εφίεται»(γι’αυτό ορθώς απεφάνθησαν εκείνοι,οι οποίοι είπαν ότι αγαθό είναι εκείνο,το οποίο οι πάντες επιδιώκουν).
Διαφωνεί όμως προς τον διδάσκαλό του,διότι δεν θεωρεί το αγαθόν ως ενιαίο γένος.Όπως διέκρινε πολλές σημασίες ως προς το ον,έτσι και προκειμένου περί του αγαθού ο Αριστοτέλης λέγει ότι τούτο πρέπει να εννοηθεί με πολλές σημασίες.Δεν μπορεί,γράφει,να υπάρξει μια κοινή ιδέα αναφερόμενη στο αγαθό,διότι το αγαθό αναφέρεται και στην κατηγορία της ουσίας και στην κατηγορία της ποιότητας και στην κατηγορία της σχέσεως.Επειδή η ουσία έχει προτεραιότητα έναντι των λοιπών κατηγοριών,οι οπαδοί του Πλάτωνος,εφ’όσον δεν παραδέχονται ότι υπάρχει μια κοινή ιδέα δυνάμενη να αποδοθεί από κοινού τόσο στην οντολογική αρχή όσο και στα εξ αυτής παραγόμενα,δεν δικαιούνται να ισχυρίζονται ότι υπάρχει μια κοινή για όλα ιδέα του αγαθού:

«Ωστ’ουκ αν είη κοινή τις επί τούτοις ιδέα.Έτι επεί ταγαθόν ισαχώς λέγεται τω όντι,δήλον ως ουκ αν είη κοινόν τι καθόλου και εν»(Ώστε δεν δύναται να υπάρχει μια κοινή ιδέα του αγαθού ισχύουσα και για την ουσία και για τους κατηγορικούς της προσδιορισμούς.Ακόμη,επειδή το αγαθόν λαμβάνεται σε όσες και το ον σημασίες,είναι φανερό ότι δεν μπορεί να υπάρξει ένα κοινό αγαθό για όλα τα όντα).
Με την πολεμική του αυτή ο Σταγιρίτης ανασκευάζει την πλατωνική δοξασία ότι για όλα ανεξαιρέτως τα όντα είναι ένα το αγαθό.Ο Αριστοτέλης φρονεί ότι για κάθε τάξη των όντων υπάρχει ιδιαίτερο αγαθό.Άρα η ηθική θεωρία που εξετάζει πώς μπορεί να γίνει ο άνθρωπος ευδαίμων,πρέπει να προσδιορίσει ποιο είναι για την ανθρώπινη φύση το ύψιστο αγαθό.Η κατοχή του υψίστου αγαθού αποτελεί την ευδαιμονία.Ποιο είναι όμως το ύψιστο αγαθό για τον άνθρωπο;
Στο ερώτημα απαντά ο Αριστοτέλης ακολουθώντας τις μεθόδους του Σωκράτους.Ξεκινά από την διαπίστωση ότι αγαθό,στο οποίο βρίσκει ύψιστη ικανοποίηση ο αυλητής είναι το να εκτελεί καλά το επάγγελμά του,γιατί τότε λέμε ότι ο αυλητής είναι «αγαθός».Επίσης,προκειμένου για ανδριαντοποιό που κάνει καλά την εργασία του λέμε ότι είναι «αγαθός ανδριαντοποιός».Κατ’ανάλογο τρόπο αγαθός είναι ο άνθρωπος εκείνος,που μπορεί να εκτελέσει το έργο,για την πραγμάτωση του οποίου προορίζεται.Ποιο είναι όμως το έργο,για το οποίο έχει πλασθεί ο άνθρωπος;Ή καλύτερα ποιο είναι το έργο που προσδίδει ύψιστη αξία στον άνθρωπο;Στο ερώτημα δίνεται η απάντηση ότι το έργο αυτό για τον άνθρωπο είναι:

«ψυχής ενέργεια κατ’αρετήν»
(ενέργεια του ανθρώπου σύμφωνα με την αρετή)
Ο ορισμός αυτός διατυπώνεται απ’τον Αριστοτέλη και ως εξής:

«ψυχής ενέργεια κατά λόγον»
(η σύμφωνη με το λογικό ενέργεια της ψυχής).
Ώστε η καθαυτό ευδαιμονία του ανθρώπου συνίσταται εις το να ασκεί ο ίδιος την αρετή.Από την άποψη αυτή εξεταζόμενη η αριστοτελική ηθική πρέπει να καταταχθεί στον «ενεργισμό»(Aktivismus),δηλαδή στα ηθικά συστήματα που αναγνωρίζουν ως ύψιστη ευδαιμονία όχι την απόλαυση,αλλά το «έργον»,δηλαδή την ενεργητικότητα.Ευδαιμονία δημιουργείται,εφ’όσον τίθεται σε ενέργεια η δυναμικότητα της ψυχής και επιτυγχάνεται να αποδίδει ο άνθρωπος,ό,τι είναι προορισμένος να αποδώσει.Ευδαιμονία είναι το «ευ πράττειν».Όλα τα άλλα αγαθά έχουν αξία,κατά τον Αριστοτέλη,μόνον εφ’όσον βοηθούν να εκδηλώνεται ανεμπόδιστη η δραστηριότητα της ψυχής.Αποτελούν προϋποθέσεις,για να φτάσουμε στην ευδαιμονία που πηγάζει από την ανεμπόδιστη δραστηριότητα της ψυχής.Ένας μονομερής «απολαυστικός βίος» είναι κάτι το κτηνώδες.Η ανεμπόδιστη εκδήλωση της δραστηριότητας δημιουργεί συγχρόνως και αισθηματική ευχαρίστηση,«ηδονή»,διότι κάθε ανεμπόδιστη εκδήλωση οιασδήποτε ενεργητικότητας την συνοδεύει η ηδονή:

«Η ηδονή ενέργεια ανεμπόδιστος της κατά φύσιν έξεως»(Η ηδονή προκύπτει απ’την ανεμπόδιστη ενεργητικότητα,η οποία ρυθμίζεται από την φυσική κατασκευή ενός όντος)(Ηθ.Νικομ.1153 α 13).
Είναι αφ’εαυτού φανερό ότι η ηδονή είναι απλό επακολούθημα,το οποίο ακολουθεί την ενεργητικότητα ως προσόν και τελειότητά της:

«Τελειοί δε την ενέργειαν η ηδονή ουχ ως έξις ενυπάρχουσα,αλλ’ως επιγιγνόμενον τι τέλος,οίον τοις ακμαίοις η ώρα»
(Η ηδονή αποτελεί στοιχείο τελειότητας για την ενεργητικότητα,όχι θεωρούμενη ως έμμονη ποιοτική κατάσταση,αλλ’ως κάποιο επιπρόσθετο επακολούθημα,όπως η ωραιότητα αποτελεί προνόμιο της νεότητας)(Ηθ.Νικομ.1174 β 31).
Επομένως το αριστοτελικό σύστημα δεν απορρίπτει την ηδονή,αλλά την εξαρτά από την ενεργητικότητα.Δεν εμφανίζει άρα τάσεις ασκητικές,αλλά αποδίδει σπουδαιότητα στην ηδονή,θεωρώντας την δείκτη σχετικά με την ανεμπόδιστη λειτουργία της ενεργητικότητας της ψυχής.Επίσης καθιστά νοητή και την αξία,την οποία έχουν τα υπόλοιπα υλικά αγαθά,θεωρούμενα ως προϋποθέσεις,για να μπορέσει να εκδηλώσει η ψυχή την σύμφωνη με την φύση της ενεργητικότητα.Τα υλικά αγαθά τα ονομάζει ο Αριστοτέλης «χορηγία»,δανειζόμενος τον όρο απ’τις δραματικές παραστάσεις.Όπως η παράσταση της τραγωδίας είναι αδύνατη,αν δεν τεθούν στην διάθεση του δραματουργού και του σκηνοθέτη ορισμένα υλικά μέσα,έτσι και η ευδαιμονία,αν δεν προϋπάρχουν ορισμένα υλικά αγαθά,δεν μπορεί να υπάρξει.Μ’αυτόν τον τρόπο όλα ανεξαιρέτως τα υλικά αγαθά προσλαμβάνουν ηθική αξία θεωρούμενα προϋποθέσεις επιτεύξεως της ευδαιμονίας.
Από τα ανωτέρω προκύπτει ότι το ύψιστο αγαθό που κάνει τον άνθρωπο ευδαίμονα είναι η σύμφωνη με την αρετή ενεργητικότητα.Εφ’όσον λοιπόν κριτήριο της ενεργητικότητας αναγνωρίζεται η αρετή,πρέπει να διευκρινισθεί το νόημά της.Τίθεται το ερώτημα «τι είναι αρετή» και αν αυτή εμφανίζεται ως ένα γένος ή υποδιαιρείται σε περισσότερα είδη.Αρετή είναι κατά τον Αριστοτέλη:

«Έξις προαιρετική,εν μεσότητι ούσα τη προς ημάς,ωρισμένη λόγω και ως αν ο φρόνιμος ορίσειεν»
(Σταθερή ψυχική διάθεση προερχόμενη από την προαίρεση,η οποία κρατείται σε μια μεσότητα που καθορίζεται από τον λόγο,σύμφωνα με τον ορισμό,τον οποίο θα έδινε ένας φρόνιμος άνθρωπος)(Ηθ.Νικομ.1106 β 16).
Η αρετή χαρακτηρίζεται ως έξις προαιρετική,δηλαδή ως ιδιότητα της βούλησης ή μάλλον της προαίρεσης,προαίρεσις δε στην αριστοτελική ορολογία σημαίνει επιθυμία,η οποία συνοδεύεται από την σκέψη και αναφέρεται σε πράγμα εξαρτώμενο από την δική μας εξουσία.Η προαίρεσις συγκεκριμένα ορίζεται ως εξής:

«Η προαίρεσις αν είη βουλευτική όρεξις των εφ’ημίν»
(Η προαίρεση είναι επιθυμία καθοδηγούμενη από την σκέψη και αναφερόμενη σε πράξεις,τις οποίες εμείς μπορούμε να πραγματοποιήσουμε).
Ώστε η αρετή είναι κατεύθυνση της βούλησης καθοδηγούμενη από την ελεύθερη εκλογή.Άρα προϋπόθεση της ενάρετης πράξης είναι η ελεύθερη ηθική βούληση,η οποία καθοδηγείται από την φρόνηση.Αρετή δε είναι σταθερή διάθεση που καθιστά ικανό τον άνθρωπο να εκλέγει αυτό που πρέπει να γίνει,καθοδηγούμενος από ορισμένο κανόνα(«ωρισμένω λόγω»).
Ο ορισμένος αυτός καθοδηγητικός κανόνας δεν προκύπτει από έναν αφηρημένο εκ των προτέρων θεωρητικό επικαταλογισμό,αλλά καθορίζεται από την κρίση του φρονίμου ανδρός(«ως αν ο φρόνιμος ορίσειεν»).Συνήθως προκαλεί έκπληξη σε πολλούς ιστορικούς της φιλοσοφίας και ηθικολόγους ότι ο Αριστοτέλης αποδίδει τόση σημασία στην κρίση του φρονίμου ανδρός.Κατά την αριστοτελική αντίληψη ο ώριμος άνθρωπος,«ο σπουδαίος»,διαθέτει μια φωτισμένη κριτική ικανότητα,ένα ασφαλές κριτήριο,διά του οποίου διακρίνει τι πρέπει να θεωρηθεί ως έχον αξία.Γράφει ο Σταγιρίτης:

«Ο σπουδαίος γαρ κρίνει ορθώς,και εν εκάστοις ταληθές αυτώ φαίνεται»(Ο αξιόλογος άνθρωπος έχει ορθή κρίση και είναι σ’αυτόν φανερή σε κάθε πράξη η αλήθεια)(Ηθ.Νικομ.1113 α 29).
Αξιοπρόσεκτος τυγχάνει ο ανωτέρω ορισμός της αρετής και από την άποψη του ανθρωπολογικού χαρακτήρα της αριστοτελικής ηθικής.Διότι σ’αυτόν γίνεται λόγος για την μεσότητα όχι με την απόλυτη σημασία.Η μεσότητα,στην οποία συνίσταται η αρετή,χαρακτηρίζεται ως «μεσότης προς ημάς».Νοείται αναφερομένη όχι σε κάποιον απόλυτο καθορισμό,αλλά στην κρίση του δρώντος ανθρώπου που λαμβάνει ως κανόνα την κρίση του φρόνιμου κι σπουδαίου άνδρα.Προκειμένου δε να μην παρασυρθεί κανείς στην συνήθη παρεξήγηση που θέλει τον Αριστοτέλη ηθικολόγο των συμβιβασμών και υμνητή της χρυσής μετριότητας,πρέπει να επισημανθεί(και ο φιλόσοφος φρόντισε ο ίδιος να προλάβει μια τέτοια παρεξήγηση) η ακόλουθη σημείωσή του:

«Την δ’αρετήν το μέσον και ευρίσκειν και αιρείσθαι.Διό κατά μεν την ουσίαν και τον λόγον το τί ην είναι λέγοντα μεσότης εστίν η αρετή,κατά δε το άριστον και το ευ ακρότης»
(Η δε αρετή βρίσκει και εκλέγει το μέσο.Γι’αυτό από την άποψη της ουσίας και του ορισμού που εκφράζει την οντολογική της υπόσταση είναι η αρετή μεσότητα,από την άποψη όμως του βαθμού της υπεροχής της και της τελειότητάς της είναι ύψωση στο ύψιστο όριο)(Ηθ.Νικομ.1107 α 5).
Το νόημα του χωρίου αυτού κατά τον γερμανό φιλόσοφο Νικολάϊ Χάρτμαν(«Ηθική»,σελ.401) είναι ότι η αρετή πρέπει να θεωρηθεί συγχρόνως και ως μεσότητα και ως ακρότητα.Από οντολογικής μεν απόψεως τυγχάνει μεσότητα μεταξύ υπερβολής και ελλείψεως,από αξιολογικής δε απόψεως τυγχάνει ακρότητα,δηλαδή κάτι το απόλυτο,το οποίο δεν επιδέχεται περαιτέρω ανύψωση.Ο Ν.Χάρτμαν παραθέτει το ακόλουθο διάγραμμα,που το δανείζεται από το σύγγραμμα του Κοχοντέκ «Η διαφοροποίηση του ανθρώπινου αγαθού»:



Η οριζόντια διάσταση απεικονίζει την οντολογική διάσταση,η δε κατακόρυφη την αξιολογική.Η οντολογική διάσταση αναφέρεται στην ύλη και το περιεχόμενο της ηθικής πράξεως,η δε αξιολογική στον αξιολογικό της χαρακτήρα.Από αξιολογικής απόψεως η αρετή είναι κάτι το απόλυτο,μη επιδεχόμενη ούτε υπερβολή ούτε έλλειψη.Έτσι π.χ. η σωφροσύνη είναι απόλυτη αξία,οντολογικώς υφισταμένη μεταξύ μιας ελλείψεως,η οποία είναι η ακολασία και μεταξύ μιας υπερβολής,η οποία είναι η αναισθησία.Η ανδρεία βρίσκεται μεταξύ της δειλίας και της θρασύτητας,η δικαιοσύνη μεταξύ του αδικείν και του αδικείσθαι.Κατά τον Ν.Χάρτμαν(ηθική,σελ.518),οι αριστοτελικές αρετές είναι «συνθέσεις αξιών.Είναι σύνθετες αξίες,οι οποίες ουδέποτε συνίστανται στη μονομερή εξύψωση ενός μεμονωμένου αξιολογικού στοιχείου,αλλά στην οργανική σύνδεση δύο υλικώς αντιτιθεμένων αξιολογικών στοιχείων.Οι αξιολογικές αυτές συνθέσεις αποτελούν ανώτερης υφής αξίες…Πρόκειται για την αντίληψη ότι η ηθικότητα θέτει προ του ανθρώπου σύνθετες απαιτήσεις,πάντοτε τίθενται προ του ανθρώπου απαιτήσεις αντιθετικές.Αν ανταποκριθεί μόνο προς τη μία απ’αυτές,η ηθικότητα υποβιβάζεται.Μόνο η σύνθεση(αντιτιθεμένων) αξιών σε μία συμπεριφορά αποτελεί την πραγματική αρετή».Έτσι π.χ. η ανδρεία δεν είναι ούτε δειλία μόνο ούτε μόνο αλόγιστο θράσος.Τόσο το θράσος όσο και η δειλία,αν τα εξετάσουμε μεμονωμένα,στερούνται αξίας.Μόνο η σύνθεσή τους δημιουργεί αξία.Κατά τον Ν.Χάρτμαν(Ηθική,σελ.525),ο Αριστοτέλης κατανόησε ότι «στις κατώτερες ηθικές αξίες,οποιοδήποτε αξιολογικό στοιχείο,λαμβανόμενο μεμονωμένα,παρουσιάζει δυσάρεστη εμπλοκή,γιατί τείνει να καταστεί τυραννικώς αποκλειστικό,και ως εκ τούτου χρειάζεται για την αληθινή εμπραγμάτωση του νοήματός του από τον φορέα που το εμπραγματώνει(δηλ.το δρων πρόσωπο) ένα κατά το περιεχόμενο αντιστάθμισμα.Ξεκινώντας από την βαθύτατα δικαιολογημένη αυτή αίσθηση δεν τοποθέτησε ο Αριστοτέλης την αρετή σε κανένα από τα ρηθέντα αξιολογικά στοιχεία,αλλά στις συνθέσεις τους.Ακριβώς διά των συνθέσεων αυτών αναστέλλεται η εμπλοκή των αξιών και παραλύεται η τυραννική στη συνείδηση αποκλειστικότητά τους.Από την άποψη αυτή,η πορεία,την οποία ακολουθεί ο Αριστοτέλης,παραμένει υποδειγματική για κάθε περαιτέρω διαπραγμάτευση του προβλήματος που αναφέρεται στις αξιολογικές αντιθέσεις».
Ο χαρακτηρισμός της αρετής ως μεσότητας αποδίδεται από τον Αριστοτέλη μόνο στις ηθικές αρετές,οι οποίες είναι εκείνες,που αναφέρονται στην πρακτική ενεργητικότητα του ανθρώπου.Δεν έχουν αυτές σχέση με τις «διανοητικές» αρετές,οι οποίες αναφέρονται στην ενεργητικότητα του νου και του λόγου.Τέτοιες διανοητικές αρετές τυγχάνουν η σοφία,η σύνεση και η φρόνηση(Ηθ.Νικομ.1103 α 5),ως προς αυτές δεν ισχύει ο χαρακτηρισμός της μεσότητας.Οι υπόλοιπες αρετές αναφέρονται όχι στον νου,αλλά στο ήθος,δηλαδή την βουλητική ηθική πράξη,και γι’αυτό καλούνται ηθικές.Ο Αριστοτέλης μάς έχει δώσει τον ακόλουθο πίνακα 12 ηθικών αρετών:


ΕΛΛΕΙΨΗ ΜΕΣΟΤΗΤΑ ΥΠΕΡΒΟΛΗ
1.Δειλία ανδρεία θράσος
2.Αναισθησία σωφροσύνη ακολασία
3.Ανελευθερία ελευθεριότητα ασωτεία
4.Μικροπρέπεια μεγαλοπρέπεια απειροκαλία
5.Μικροψυχία μεγαλοψυχία χαυνότης
6.Αφιλοτιμία (ανώνυμο) φιλοτιμία
7.Αοργησία πραότης οργιλότης
8.Ειρωνεία αλήθεια αλαζονεία
9.Αγροικία ευτραπέλεια βωμολοχία
10.Δυσκολία φιλία κολακεία
11.Κατάπληξις αιδώς αναισχυντία
12.Επιχαιρεκακία νέμεσις φθόνος
Ιδιαίτερο και εκτενή λόγο κάνει για την δικαιοσύνη στο 5ο βιβλίο των «Ηθικών Νικομαχείων».Η δικαιοσύνη εκλαμβάνεται ως αρετή,που εγγυάται στους ανθρώπους να κατέχει έκαστος,ό,τι ο ίδιος απέκτησε:

«αρετή δι’ην τα αυτών έκαστοι έχουσι».
Είναι η κατ’εξοχήν αλτρουϊστική αρετή,που περιορίζει τις εγωϊστικές του ατόμου απαιτήσεις.Διακρίνεται δε η δικαιοσύνη:1)σε διανεμητική,η οποία παρέχει σε κάθε πρόσωπο παροχές ανάλογες με την αξία του κατά την γεωμετρική αναλογία•2)σε δικαιοσύνη συναλλαγματική,δηλαδή εξισωτική,η οποία επιστρέφει σε κάθε έναν αυτό που τού ανήκει κατά την αρχή της απολύτου ισότητας(κατ’αριθμητική αναλογία) •3)την δικαιοσύνη της παροχής αμοιβαίων υπηρεσιών.Την αρετή της δικαιοσύνης συμπληρώνει και η αρετή της «επιείκειας».Είναι δε η επιείκεια «επανόρθωμα νόμου η ελλείπει διά του καθόλου»(Ηθ.Νικομ.1137 β 26).(διόρθωση του νόμου στο σημείο,στο οποίο είναι ελλιπής λόγω της κατά γενικό τρόπο διατυπώσεώς του).Επειδή ο νόμος περιέχει γενικές διατάξεις,δεν μπορεί να προβλέψει ορισμένες ειδικές περιπτώσεις.Εκεί έχει την θέση της η επιείκεια.Και ο Πλάτων είχε πει στον «Πολιτικό» του(294 Β) ότι ο νόμος,λόγω της γενικότητάς του,παρουσιάζει ακαμψία,η οποία πρέπει να μετριάζεται.
Άξιες πολύ μεγάλης προσοχής είναι και οι αναλύσεις,τις οποίες αφιερώνει στο 8ο βιβλίο των «Ηθικών Νικομαχείων» σε σχέση με την φιλία.Η φιλία εξυψώνεται σε αρετή τοποθετημένη υπεράνω και της δικαιοσύνης.Είναι κάτι,το οποίο εκ φύσεως,κατά τον Σταγιρίτη,υπάρχει όχι μόνο στον άνθρωπο,αλλά και στα ζώα.Εξαιρετική δε σημασία έχει για την πολιτική ζωή,επειδή αποτελεί σύνδεσμο της πολιτικής κοινότητας ισχυρότερο από τη δικαιοσύνη:


«Έοικε δε και τας πόλεις συνέχειν η φιλία,και οι νομοθέται μάλλον περί αυτήν σπουδάζειν ή την δικαιοσύνην•η γαρ ομόνοια όμοιον τι τη φιλία έοικεν είναι,ταύτης δε μάλιστα εφίενται και την στάσιν έχθραν ούσαν μάλιστα εξελαύνουσι.Και φίλων μεν όντων ουδέν δει δικαιοσύνης,δίκαιοι δ’όντες προσδέονται φιλίας•και των δικαίων το μάλιστα φιλικόν είναι δοκεί.Ου μόνον δ’αναγκαίον εστίν αλλά και καλόν•τους γαρ φιλοφίλους επαινούμεν η τε πολυφιλία δοκεί των καλών εν τι είναι•και ένιοι τους αυτούς οίονται άνδρας αγαθούς είναι και φίλους»(Ηθ.Νικομ.1155 α 22).(Φαίνεται δε να αποτελεί συνεκτικό δεσμό των πόλεων η φιλία και οι νομοθέτες ενδιαφέρονται γι’αυτήν περισσότερο παρά για την δικαιοσύνη•διότι η ομόνοια μοιάζει να είναι κάτι το όμοιο με την φιλία και ο στόχος των νομοθετών είναι η ομόνοια,και την επανάσταση,η οποία είναι έχθρα-δηλαδή έλλειψη φιλίας-προσπαθούν υπερβολικά να την αποδιώχνουν από τις πόλεις•και οι άνθρωποι,οι οποίοι συνδέονται με φιλικούς δεσμούς,ουδόλως χρειάζονται την δικαιοσύνη,ενώ οι άνθρωποι,οι οποίοι είναι μόνο δίκαιοι,χρειάζονται την φιλία•και η υψίστη δικαιοσύνη λαμβάνει υπόσταση κατά κοινή ομολογία μεταξύ των φίλων.Η φιλία δεν είναι μόνο κάτι το αναγκαίο,αλλά και κάτι το ευγενές και έντιμο.Διότι εκείνους,οι οποίοι αγαπούν τους φίλους τους,τους επαινούμε,και το να έχει κανείς πολλούς φίλους είναι πράγμα έντιμο και ευγενές.Και μερικοί νομίζουν ότι αγαθοί άνθρωποι είναι εκείνοι,οι οποίοι είναι και καλοί φίλοι).
Παραβαλλόμενη η περί ηθικής αριστοτελική θεωρία προς την πλατωνική,αποδεικνύεται ευρύτερη και περισσότερο λεπτομερειακή.Ο Πλάτων είχε μιλήσει για τις τέσσερεις μόνον αρετές,δηλαδή για την σοφία,την σωφροσύνη,την ανδρεία και την δικαιοσύνη.Ο Αριστοτέλης,αφού όρισε την αρετή ως εκδήλωση της ψυχικής ενεργητικότητας,διαίρεσε το όλο της πλάτος, ανάλογα με τις ψυχικές ιδιότητες,σε διανοητική και ηθική.Εμβάθυνε ακόμη στην ουσία των ηθικών αρετών και τόνισε ότι οι ηθικές αρετές δεν αποκτώνται μόνο με την γνωσιολογική κατανόηση,αλλά χρειάζεται να συμβάλλει για την απόκτησή τους η άσκηση.Διέγνωσε επομένως τον βουλητικό χαρακτήρα της αρετής.Γι’αυτό ήλθε σε αντίθεση με την περίφημη πρόταση του Σωκράτη,κατά την οποία η κακία είναι άγνοια.Δεν αρκεί,λέγει ο Αριστοτέλης η γνώση,χρειάζεται και άσκηση.Δεν θεωρεί,όμως, την σωκρατική θεωρία ολοκληρωτικώς ελαττωματική.Επικρίνοντας αυτήν στα «Ηθικά Νικομάχεια»,γράφει:

«Και Σωκράτης τη μεν ορθώς εζήτει τη δ’ημάρτανεν,ότι μεν γαρ φρονήσεις ώετο είναι πάσας τας αρετάς ημάρτανεν,ότι δ’ουκ άνευ φρονήσεως καλώς έλεγεν…Σωκράτης μεν ουν λόγους τας αρετάς ώετο είναι(επιστήμας γαρ είναι πάσας),ημείς δε μετά λόγου•δήλον ουν εκ των ειρημένων ότι ουχ οίον τε αγαθόν είναι κυρίως άνευ φρονήσεως,ουδέ φρόνιμον άνευ της ηθικής αρετής»
(Και η έρευνα του Σωκράτους από μιας μεν απόψεως ήταν ορθή,από δε μιας άλλης όχι ορθή.Ως προς το ότι είχε την ιδέα ότι όλες οι αρετές αποτελούν είδη της φρονήσεως έκανε σφάλμα,ενώ ως προς το ότι νόμιζε ότι δεν μπορούν να χωρισθούν από την φρόνηση,η γνώμη του ήταν ορθή…Ο Σωκράτης οπωσδήποτε νόμιζε ότι οι αρετές είναι εκδηλώσεις της λογικής ενέργειας-διότι όλες τις θεωρούσε επιστήμες-εμείς όμως έχουμε την αντίληψη ότι όλες οι αρετές έχουν άμεση σύνδεση με τον λόγο.Είναι λοιπόν φανερό απ’τα λεχθέντα ότι δεν μπορεί κάποιος να αναδειχθεί γνησίως αγαθός ,χωρίς την φρόνηση,ούτε πάλι φρόνιμος,χωρίς την ηθική αρετή).
Για τον Σωκράτη αρκεί η πλήρης ενόραση της αρετής,για να συμμορφώσει την ανθρώπινη συμπεριφορά προς το αγαθό,.Ο Αριστοτέλης προσθέτει ότι χρειάζεται άσκηση και βουλητική προσπάθεια.Η μεταξύ των δύο φιλοσόφων διαφορά εξηγείται,αν λάβει κανείς υπ’όψιν την εποχή,κατά την οποία έζησεν κάθε ένας απ’αυτούς.Ο Σωκράτης ανήκει στη γενιά,για την οποία η πράξη και η θεωρία δεν είχαν ακόμη διασπασθεί.Ο Αρσιτοτέλης ζει σε μια εποχή,κατά την οποία έχει διασπασθεί η οργανική ενότητα της προσωπικότητας.Ο άνθρωπος των μέσων του 4ου π.Χ. αιώνος δεν μπορεί να συνδέσει μαζί την θεωρία και την πράξη.Επειδή ο Αριστοτέλης πιστεύει ότι η ηθική πραγματεία πρέπει να μελετήσει και τα μέσα,με τα οποία αποκτάται και πραγματικά η ηθικότητα,κατά δε την εποχή του η θεωρητική ενόραση δεν έχει την ρωμαλεότητα,όπως κατά τον 5ο αιώνα,να επηρεάσει την πρακτική ζωή.Τονίζει την σπουδαιότητα της ασκήσεως και θεωρεί την διδασκαλία του Σωκράτη ως χρήζουσα συμπληρώσεως.
Οι αναλύσεις του Αριστοτέλη στην διερεύνηση των «διανοητικών» αρετών δεν είναι πολύ εκτενείς.Οι αρετές αυτές αναφέρονται στην λογιστική ενεργητικότητα της ανθρώπινης ψυχής.Η γενικότατη διανοητική αρετή είναι η φρόνηση,ο δε κάτοχός της χαρακτηρίζεται ως φρόνιμος.

«Δοκεί δε φρονίμου είναι το δύνασθαι καλώς βουλεύσασθαι περί τα αυτώ αγαθά και συμφέροντα,ου κατά μέρος,οίον ποία προς υγείαν,προς ισχύν,αλλά ποία προς το ευ ζην όλως»(Ηθ.Νικομ.1140 α 25).
(Φαίνεται δε να είναι γνώρισμα του φρονίμου το να μπορεί να αποφασίζει εύστοχα σε σχέση με τα αγαθά και τα συμφέροντα που αφορούν τον εαυτό του,όχι από μερικής απόψεως,όχι π.χ. σε σχέση με την υγεία και την σωματική δύναμη,αλλά ποια είναι αγαθά και συμφέροντα γενικά σε σχέση με την εξύψωση της ζωής).
Η φρόνηση δεν είναι ούτε επιστήμη ούτε τέχνη,αλλά

«έξις αληθής μετά λόγου πρακτική περί τα ανθρώπω αγαθά και κακά»(Ηθ.Νικομ.1140 β 4)(μια επιτυγχάνουσα την αλήθεια σταθερή ψυχική διάθεση και ικανότητα για πράξεις σύμφωνες προς λογικό κανόνα επί πραγμάτων,τα οποία είναι για τον άνθρωπο καλά ή κακά).Φρόνιμοι άνθρωποι,κατά τον Αριστοτέλη,είναι,όσοι διοικούν καλά το σπίτι τους και την πολιτεία.


«Διά τούτο Περικλέα και τους τοιούτος φρονίμους οιόμεθα είναι,ότι τα αυτοίς αγαθά και τα τοις ανθρώποις δύνανται θεωρείν•είναι δε τοιούτους ηγούμεθα τους οικονομικούς και τους πολιτικούς•ένθεν και την σωφροσύνην τούτω προσαγορεύομεν τω ονόματι,ως σώζουσαν την φρόνησιν»(Ηθ.Νικομ.1140 β 8).
(Τον Περικλή και τους ομοίους με αυτόν ανθρώπους τους θεωρούμε φρονίμους,διότι μπορούν να συλλαμβάνουν με την θεωρητική σκέψη ποια είναι τα αγαθά για τον εαυτό τους και τους άλλους ανθρώπους.Θεωρούμε δε ότι είναι φρόνιμοι αυτοί που μπορούν να διοικήσουν καλά το σπίτι τους και την πόλη.Γι’αυτό ονομάζουμε και την σωφροσύνη με την λέξη αυτή,επειδή σώζει την φρόνηση).Έργο του φρόνιμου είναι το «ευ βούλεσθαι»,το να καταληγει σε καλές αποφάσεις ως προς αυτά που μπορούν να γίνουν,διότι «βουλεύεται δ’ουδείς περί των αδυνάτων άλλως έχειν»(κανείς δεν λαμβάνει ως αντικείμενο αποφάσεως τα πράγματα,τα οποία είναι αδύνατον να είναι διαφορετικά).Η θεωρητική αλήθεια δεν μπορεί να γίνει αντικείμενο αποφάσεως,αλλά μόνο η πρακτική.Είναι φανερό ότι ο όρος «φρόνηση»,ο οποίος στον Πλάτωνα έχει μεταφορική σημασία,σημαίνουσα ικανότητα κατανόησης του όντος γενικώς,παίρνει ειδικότερη σημασία,διότι αναφέρεται μόνο στην ικανότητα που επιλύει τα προβλήματα του πρακτικού ατομικού και πολιτικού βίου.Η φρόνηση υποδιαιρείται σε οικονομία,νομοθεσία και πολιτική,η δε πολιτική σε βουλευτική και δικαστική(Ηθ.Νικομ.1141 β 32).Υπεράνω της φρόνησης στην περιοχή της διανοητικής αρετής στέκεται η σοφία.


«Η σοφία εστι και επιστήμη και νους των τιμιωτάτων τη φύσει»(1141 β 2)
(Επιστημονική γνώση και ενορατική κατανόηση των πραγμάτων εκείνων,τα οποία είναι κατά την φύση τους φορείς της υψίστης αξίας).Στο σημείο αυτό επανέρχεται ο Αριστοτέλης στις πλατωνικές και σωκρατικές αντιλήψεις,θεωρώντας ως την υπερτάτη οντολογική αξία την σοφία,δηλαδή την από οντολογικής απόψεως κατανόηση των όντων.Η τέτοιου είδους ενεργητική ενόραση ονομάζεται και θεωρία.Εκλαμβάνεται ως υψίστης μορφής ενεργητικότητα,που παρέχει την υψίστη και καθαρότατη ηδονή.Η θεωρία κατά πρώτο λόγο αποτελεί προνόμιο του θεού ως νοήσεως,η οποία εννοεί τον εαυτό της.Λέγοντας θεωρία ο Αριστοτέλης δεν εννοεί την ψυχρή διανοητική εργασία του λόγου,αλλά μια κατάσταση υψίστης και καθαρότατης ενεργητικότητας και συναισθηματικής εξάρσεως.Η ούτως νοουμένη θεωρία χαρακτηρίζεται ως «διαγωγή»,ως κατάσταση συνοδευόμενη από ανέκφραστη μακαριότητα,που προσιδιάζει στην θεία ύπαρξη.Γι’αυτό η θεωρία είναι το «ήδιστον και άριστον»(Μετά τα φυσικά 1072 β 14),κατάσταση συναισθηματικής και νοητικής μακαριότητας,πλήρης δηλαδή βιωματική αρτιότητα.
Κατόπι των ανωτέρω κατέστη φανερή η κατεύθυνση,την οποία ακολουθώντας ο Αριστοτέλης έδωσε απόκριση στο ερώτημα:Ποιο είναι το ύψιστο για τον άνθρωπο ηθικό ιδεώδες,που τον καθιστά ευδαίμονα;Ευδαιμονία είναι η ανεμπόδιστη ενεργητικότητα της ψυχής του.Αλλά η ψυχική ενεργητικότητα δεν είναι μονοειδής,εμφανίζει ποικιλία.Υπάρχουν πολλά είδη ενεργητικότητας,στα οποία αντιστοιχούν ορισμένα είδη αρετής.Εφ’όσον δε δύο είναι τα είδη της ενεργητικότητας και των αρετών,δηλαδή η διανοητική αφ’ενός ενεργητικότητα και αρετή,αφ’ετέρου δε η ηθική,τίθεται το πρόβλημα,ποια προσιδιάζει κατά μεγαλύτερο βαθμό στον άνθρωπο.Η προτίμηση του Αριστοτέλη στρέφεται προς την διανοητική ενεργητικότητα και αρετή.Η τέλεια ευδαιμονία επιτυγχάνεται με τον «θεωρητικό βίο».Αυτός βοηθάει τον άνθρωπο να καλλιεργήσει το θείο στοιχείο,το οποίο υπάρχει μέσα του και να εξομοιωθεί κατά το δυνατό με τον θεό.Ύψιστο καθήκον του ανθρώπου είναι να υψώνεται στο επίπεδο,στο οποίο βρίσκεται ο μη υποκείμενος στον θάνατο θεός «χρη εφ’όσον ενδέχεται αθανατίζειν και πάντα ποιείν προς το ζην κατά το κράτιστον των εν αυτώ»(Πρέπει ο άνθρωπος να επιδιώκει την αθανασία και να κάνει τα πάντα,για να ζει κατά τις υποδείξεις εκείνου από τα στοιχεία που ενυπάρχουν σ’αυτόν,το οποίο έχει την υψίστη αξία)(Ηθ.Νικομ.1177 β 32).Ο Αριστοτέλης συμμερίζεται την παραίτηση του Πλατωνος,στον «Θεαίτητο»,προς τους ανθρώπους να προχωρήσουν σε μια «ομοίωση» με τον θεό.
Εξυψώνοντας στην κορυφή της αξιολογικής πυραμίδας ο Αριστοτέλης την θεωρία και τον θεωρητικό βίο,δεν θέλει να παραγνωρίσει την αξία των κατώτερης τάξης αγαθών.Τα αγαθά των κατώτερων βαθμίδων αποκτούν σημαντικότατη αξία ως μέσα,ως «χορηγία»,για να πετύχουμε,χρησιμοποιώντας αυτά ως προϋποθέσεις,τον θεωρητικό βίο.Όλα ανεξαιρέτως τα ηθικά και σωματικά αγαθά αντλούν την αξία τους από το ύψιστο αγαθό,το οποίο είναι ο θεωρητικός βίος.Η θεωρία πρέπει να είναι ανεμπόδιστη.Δεν νοείται υφισταμένη χωρίς την συνδρομή των κατωτέρας τάξεως υλικών.Κατ’αυτόν τον τρόπο κατορθώνει ο Αριστοτέλης να παράσχει ηθική αξία σε όλες τις ανθρώπινες ενεργητικότητες και σε όλα τα αγαθά.Δεν πρόκειται δε για ουτοπιστικό ηθικό ιδεώδες.Ο ίδιος ως φιλόσοφος έζησε κατά τις υπαγορεύσεις του ιδεώδους του.Χωρίς να υποπέσει σε ασκητική περιφρόνηση των αγαθών,αφιέρωσε την κύρια ενασχόλησή του στον θεωρητικό βίο.Μετέσχε όμως ενεργά και στον ηθικό και στον πολιτικό βίο.Η πρακτική πολιτική του δραστηριότητα στην Μικρά Ασία,Λέσβο και Μακεδονία μαρτυρεί ότι γι’αυτόν και η πολιτική δράση δεν ήταν κάτι το ξένο.Η διαμονή του δε στην Αθήνα κατά την τελευταία περίοδο της ζωής του είχε και πολιτική σημασία.Από αυτό εξηγείται,γιατί καταδιώχτηκε από το αντιμακεδονικό κόμμα.Οι ηθικές επιδιώξεις του ήταν να ζήσει ζωή ολοκληρωμένη,να αναδειχθεί άνδρας «αγαθός άμα και ευδαίμων».






(Πηγή:«Νεώτερον εγκυκλοπαιδικόν λεξικόν του Ηλίου»,Τόμος «Ελλάς»,σελ.613-616.Επίσης θέλω πολύ να ευχαριστήσω τον χρήστη ofenis για την πολύτιμη βοήθειά του).

Ρήσεις από την πραγματεία «Περί αοργησίας» του Πλουτάρχου.

Δηλαδή γιατί δεν πρέπει να οργιζόμαστε και πώς μπορούμε να κατανικήσουμε το πάθος της οργής.

α.«Αι δε προς ακμάζοντα τα πάθη και οιδούντα παραινέσεις και νουθεσίαι σχολή μεν ανύτουσι και μόλις».
(Οι παραινέσεις και οι νουθεσίες,αν εφαρμοστούν στα πάθη που βρίσκονται στην κορύφωσή τους και είναι διογκωμένα,ελάχιστα πράγματα μπορούν να κατορθώσουν,και αυτά με δυσκολία).

β.«Η μεν ουν συνέχεια της οργής και το προσκρούειν πολλάκις έξιν εμποιεί πονηράν τη ψυχεί,ην οργιλότητα καλούσιν,εις ακραχολίαν και πικρίαν και δυσκολίαν τελευτώσαν,όταν ελκώδης και μικρόλυπος ο θυμός γένηται και φιλαίτιος υπό των τυχόντων ως σίδηρος ασθενής και λεπτός αναχαρασσόμενος,η δε παραχρήμα ταις οργαίς ενισταμένη και πιέζουσα κρίσις ου το παρόν ιάται μόνον,αλλά και προς το λοιπόν εύτονον ποιεί και δυσπαθή την ψυχήν».
(Βέβαια,όταν η οργή είναι συνεχής και τα ξεσπάσματά της συχνά,δημιουργεί στην ψυχή κακή έξη που ονομάζεται οργιλότητα,η οποία καταλήγει σε ξεσπάσματα οξυθυμίας,κακίας και δυστροπίας,όταν ο θυμός πληγιάζει,προσβάλλεται εύκολα κι έχει την τάση να κατηγορεί τους άλλους για κάθε ασήμαντο σφάλμα,σαν το αδύναμο και λεπτό σίδερο που χαράζεται συνέχεια.Αν όμως η κρίση αντιταχθεί αμέσως στην οργή και την καταπιέσει,δεν τη θεραπεύει μόνο προσωρινά,αλλά κάνει και για το μέλλον την ψυχή εύτονη και τέτοια που δύσκολα να την προσβάλλουν τα πάθη».

γ.«Και γαρ το πυρ ο μη παρασχών ύλην έσβεσε,και οργήν ο μη θρέψας εν αρχή και μη φυσήσας εαυτόν εφυλάξατο και καθείλεν».
(Αυτός,δηλαδή,που δεν ταΐζει την φωτιά,τη σβήνει και,κατά τον ίδιο τρόπο,αυτός που δεν τρέφει στην αρχή την οργή του και δεν ξεφυσάει δυναμώνοντάς την,προφυλάσσει τον εαυτό του εναντίον της και την καταστρέφει).

δ.«Έστι γαρ τις,ω εταίρε,πρώτη καθάπερ τυράννου κατάλυσις του θυμού,μη πείθεσθαι μηδ’υπακούειν προστάττοντος αυτού μέγα βοάν και δεινόν βλέπειν και κόπτειν εαυτόν,αλλ’ησυχάζειν και μη συνεπιτείνειν ώσπερ νόσημα ριπτασμώ και διαβοήσει το πάθος».
(Ο πρώτος τρόπος,φίλε μου,για να εκθρονίσουμε τον θυμό,όπως κάποιον τύραννο,είναι να μην υπακούουμε,όταν μας προστάζει να φωνάζουμε δυνατά,να κοιτάζουμε αγριεμένοι και να στηθοκοπιόμαστε,αλλά να μένουμε ήσυχοι και να μην εντείνουμε το πάθος,όπως γίνεται και με την αρρώστια,με το να χτυπιόμαστε και να κραυγάζουμε).

ε.«Εγώ γουν,ει μεν ορθώς,ουκ οίδα,ταύτην δε της ιατρείας αρχήν ποιησάμενος,ώσπερ οι Λάκωνες εν τοις είλωσι το μεθύειν οίον εστί».
(Από πλευράς μου-αν έκανα καλά δεν το ξέρω-ξεκίνησα τη γιατρειά της οργής μου ως εξής•άρχισα να παρατηρώ το πάθος σε άλλους,όπως οι Σπαρτιάτες παρατηρούσαν στους είλωτες,τι πράγμα είναι το μεθύσι).

στ.«Γαΐω μεν ουν Γράκχω τω ρήτορι και τον τρόπον όντι χαλεπώ και περιπαθέστερον λέγοντι διηρμοσμένον ην συρίγγιον,ω την φωνήν οι αρμονικοί σχέδην επ’αμφότερα διά των τόνων άγουσι,και τουτ’έχων οικέτης αυτού λέγοντος όπισθεν εστώς ενεδίδου τόνον επιεική και πράον,ω την κραυγήν ανεκαλείτο και το τραχύ και το θυμικόν αφήρει της φωνής,ώσπερ ο των βουκόλων
Κηρόπλαστος οτοβεί δόναξ
Αχέτας υπνοδόταν νόμον,
επιθέλγων και καθιστάς την οργήν του ρήτορος».
(Ο ρήτορας Γάϊος Γράκχος δεν είχε μόνο πολύ σκληρό χαρακτήρα,αλλά και μιλούσε πολύ παθιασμένα•έβαλε λοιπόν να τού φτιάξουν μια φλογέρα από κείνες που χρησιμοποιούν οι μουσικοί,για να καθοδηγούν τη φωνή ν’ανεβοκατεβαίνει τις κλίμακες στον σωστό τόνο•με αυτήν στο χέρι,ο υπηρέτης του στεκόταν πίσω του,καθώς μιλούσε,και τού έδινε κάποιο διακριτικό και απαλό τόνο,που επέτρεπε στον Γράκχο να ανακαλεί την τραχύτητα και ν’αφαιρεί την επιθετικότητα της φωνής του,όπως των βοσκών
αχνολαλεί η κερόδετη φλογέρα
σιγαλινόν αχό υπνοδότη,
έτσι και αυτός μάγευε κι έπαυε την οργή του ρήτορα).

ζ.«Α δ’ο θυμός εκβράσσει της ψυχής περιτρεπομένης ακόλαστα και πικρά και σπερμολόγα ρήματα,τους λέγοντας πρώτους καταρρυπαίνει και καταπίμπλησιν αδοξίας,ως αεί μεν έχοντας εν αυτοίς ταύτα και πλήρεις όντας υπό δε της οργής ανακαλυπτομένους».
(Όμως τα ακόλαστα,πικρόχολα και χυδαία λόγια που εκβράζει ο θυμός,όταν η ψυχή είναι τρικυμισμένη,βρομίζουν πρώτα εκείνους που τα προφέρουν και τους ντροπιάζουν,υπό την έννοια ότι τα είχαν πάντοτε μέσα τους και είναι γεμάτοι από αυτά,αλλά τώρα η οργή τους αποκαλύπτει).

η.«Πτολεμαίος δε γραμματικόν εις αμαθίαν επισκώπτων ηρώτησε τίς ο του Πηλέως πατήρ ην•κακείνος «αν συ πρότερον είπης» έφη «τίς ο του Λάγου» •το δε σκώμμα της δυσγενείας ήπτετο του βασιλέως,και πάντες ηγανάκτησαν ως ουκ επιτήδειον ον και άκαιρον•ο δε Πτολεμαίος «ει μη το φέρειν» έφη «σκωπτόμενον,ουδέ το σκώπτειν βασιλικόν εστίν».
(Ο Πτολεμαίος επίσης,κοροϊδεύοντας κάποιον γραμματικό για την αμάθειά του,τον ρώτησε ποιος ήταν ο πατέρας του Πηλέα•και ο γραμματικός αποκρίθηκε:«Θα σού πω,αν μού πεις εσύ πρώτα ποιος ήταν ο πατέρας του Λάγου».Ο χλευασμός αφορούσε την αμφίβολη καταγωγή του βασιλιά και όλοι αγανάκτησαν για τον άπρεπο και άκαιρο χαρακτήρα του•ο Πτολεμαίος,όμως,απάντησε:«Αν δεν αρμόζει στον βασιλιά να δέχεται πειράγματα,δεν τού αρμόζει ούτε και να τα κάνει»).

θ.«Ώσπερ ουν επί του Φιλίππου τις είπε κατασκάψαντος Όλυνθον•«αλλ’ουκ αν ανοικίσαι γε πόλιν εκείνος δύναιτο τηλικαύτην»,ούτως εστιν ειπείν προς τον θυμόν «ανατρέψαι μεν δύνασαι και διαφθείραι και καταβαλείν,αναστήσαι δε και σώσαι και φείσασθαι και καρτερήσαι πραότητος εστί και συγγνώμης και μετριοπαθείας,και Καμίλου και Μετέλλου και Αριστείδου και Σωκράτους•το δ’εμφύναι και δακείν μυρμηκώδες και μυώδες».
(Όπως λοιπόν είπε κάποιος για τον Φίλιππο,όταν είχε καταστρέψει εκ θεμελίων την Όλυνθο:«Δεν θα μπορούσε,όμως,να ξαναφτιάξει τόσο μεγάλη πόλη»,έτσι μπορεί κάποιος να απευθυνθεί και προς τον θυμό και να τού πει:«Μπορείς ν’ανατρέπεις,να καταστρέφεις και να γκρεμίζεις,αλλά να’αναστήσουν,να διασώσουν,να χαριστούν και να υπομείνουν μόνο η πραότητα,η συγχώρηση και η μετριοπάθεια μπορούν,όπως μπορεί και ο Κάμιλλος,ο Μέτελλος,ο Αριστείδης ή ο Σωκράτης•να κολλάνε όμως πάνω σε πληγή και να τσιμπάνε ταιριάζει στο μυρμήγκι και στο ποντίκι»).

ι.«Αριστοτέλης δ’ιστορεί Σατύρου του Σαμίου τους φίλους εμφράξαι τα ώτα κηρώ δίκην έχοντος,όπως μη συγχέη το πράγμα διά θυμόν υπό των εχθρών λοιδορούμενος».
(Ο Αριστοτέλης αφηγείται ότι οι φίλοι του Σατύρου του Σαμίου,όταν επρόκειτο να δικασθεί,τού βούλωσαν τα αυτιά με κερί,για να μη χάσει το δίκιο του οργιζόμενος από τις κακολογίες των εχθρών του»).

κ.«Ο τε γαρ χρόνος εμποιεί τω πάθει διατριβήν και μέλλησιν εκλύουσαν η τε κρίσις ευρίσκει και τρόπον πρέποντα και μέγεθος αρμόττον κολάσεως…ώσπερ ουν ο Φωκίων μετά την Αλεξάνδρου τελευτήν ουκ εών προεξανίστασθαι τους Αθηναίους ουδέ ταχύ πιστεύειν.«ει σήμερον» είπεν,«άνδρες Αθηναίοι,τέθνηκε,και αύριον έσται και εις τρίτην τεθνηκώς».
(Ο χρόνος άλλωστε που μεσολαβεί προσφέρει παύση στο πάθος και καθυστέρηση που το διαλύει,ενώ επίσης η κρίση βρίσκει και κατάλληλο τρόπο τιμωρίας και το σωστό της μέγεθος…όπως λοιπόν ο Φωκίων,προσπαθώντας μετά τον θάνατο του Αλεξάνδρου να συγκρατήσει τους Αθηναίους από το να εξεγερθούν πρόωρα ή να πιστέψουν υπερβολικά γρήγορα την είδηση,τούς είπε:«Αν είναι νεκρός σήμερα,Αθηναίοι,θα είναι και αύριο και μεθαύριο»).

λ.«Ως γαρ δι’ομίχλης τα σώματα,και δι’οργής τα πράγματα μείζονα φαίνεται».
(Όπως δηλαδή,συμβαίνει και με τις μορφές των ανθρώπων μέσα στην ομίχλη,έτσι και τα ζητήματα μέσα στην οργή φαίνονται μεγαλύτερα απ’ό,τι είναι).

μ.«Αλλ’αυτής γε της οργής αναθεωρών την γένεσιν άλλους υπ’άλλων αιτιών εμπίπτοντας εις αυτήν εώρων,οις επιεικώς άπασι δόξα του καταφρονείσθαι και αμελείσθαι παραγίνεται».
(Όταν όμως εξέτασα την γένεση της ίδιας της οργής,παρατήρησα πως οι άνθρωποι ρέπουν προς την οργή ο καθένας από διαφορετικές αιτίες,όλοι σχεδόν όμως έχουν την πεποίθηση ότι περιφρονούνται ή παραμελούνται).

ν.«… τον οργιζόμενον,αλλά το του Διογένους «ούτοι σου καταγελώσιν ω Διόγενες» «εγώ δ’ου καταγελώμαι» λαμβάνειν εαυτώ…».
(…Ο οργιζόμενος να ακολουθεί το παράδειγμα του Διογένη,που,όταν κάποιος τού είπε:«Σε κοροϊδεύουν,Διογένη»,απάντησε:«Εγώ όμως δεν κοροϊδεύομαι»).

ξ.«Και μην τας γε συνεχείς και πυκνάς και κατά μικρόν εν τη ψυχή συλλεγομένας οργάς μάλιστα φιλαυτία και δυσκολία μετά τρυφής και μαλακίας οίον σμήνος ή σφηκιάν ημίν εντίκτουσι».
(Ακόμη,είναι κυρίως η φιλαυτία και η οξυθυμία,μαζί με τη μαλθακότητα και την αδυναμία που γεννούν μέσα μας εκείνες τις συνεχείς και συχνά επαναλαμβανόμενες κρίσεις οργής που μαζεύονται σιγά σιγά μέσα στην ψυχή σαν σμήνος από μέλισσες ή σφήκες).

ο.«Ορώμεν δε…και όλως συν οργή μηδέ σωφροσύνην άνδρας γυναικών μηδ’έρωτα γυναίκας ανδρών υπομένειν δυναμένας μηδέ συνήθειαν αλλήλων φίλους•ούτως ούτε γάμος ούτε φιλία μετ’οργής ανεκτόν.αλλά χωρίς οργής και μέθη κούφον εστίν».
(Και γενικά βλέπουμε πως,όταν στο σπίτι υπάρχει οργή,οι άνδρες δεν μπορούν ν’αντέξουν τη φρονιμάδα των γυναικών τους,οι γυναίκες την αγάπη των ανδρών τους,και οι φίλοι τη συναναστροφή ο ένας του άλλου.Έτσι,ούτε ο γάμος ούτε η φιλία αντέχεται,όταν υπάρχει οργή•χωρίς την οργή,όμως,ακόμα και το μεθύσι είναι ελαφρό).

π.«Ώσπερ Ευκλείδης του αδελφού προς αυτόν εκ διαφοράς ειπόντος «απολοίμην,ει μη σε τιμωρησαίμην»,«εγώ δε» φήσας «απολοίμην,ει μη σε πείσαιμι» διέτρεψε παραχρήμα και μετέθηκε».
(Έτσι και ο Ευκλείδης,όταν τού είπε ο αδελφός του μετά από αντιδικία:«Ορκίζομαι στη ζωή μου να σ’εκδικηθώ»,αποκρίθηκε:«Εγώ,όμως,ορκίζομαι στη ζωή μου να σε πείσω» κι έτσι αμέσως τον απέτρεψε από τον σκοπό του και τον κέρδισε).

ρ.«Ως γαρ τα λεπτά γράμματα την όψιν,ούτω τα μικρά πράγματα μάλλον εντείνοντα νύττει και ταράττει την οργήν,έθος πονηρόν επί τα μείζονα λαμβάνουσαν».
(Όπως τα μικρά γράμματα κουράζουν τα μάτια,έτσι πράγματι και τα μικρά ζητήματα,προκαλώντας ακόμα μεγαλύτερη κούραση,κεντρίζουν και υποκινούν την οργή,η οποία γίνεται κακή συνήθεια που επηρεάζει τα περισσότερο σημαντικά ζητήματα).





(Πηγή:«Περί αοργησίας» του Πλουτάρχου).

Ο φιλέλληνας Ραβίνος Ελβίγγος.

Έχοντας έδρα την πόλη Werle του δουκάτου της Βεστφαλίας,απηύθυνε στις 21 Μαΐου 1826 ιστορική και αξιοσήμαντη από κάθε πλευρά έκκληση προς όλες τις ισραηλιτικές κοινότητες και τους προέδρους τους να δραστηριοποιηθούν σε«ευεργετικάς προσφοράς υπέρ των δυστυχών ομοίων ημών,των χριστιανών Ελλήνων,οίτινες παντοιοτρόπως είναι άξιοι των ημετέρων οικτιρμών».Η έκκληση αυτή του Εβραίου ραβίνου αποπνέει έναν άκρατο ανθρωπισμό και φιλελληνισμό,απαλλαγμένο ολότελα από κάθε ίχνος θρησκευτικής είτε άλλης μισαλλοδοξίας,κήρυγμα ανθρωπιάς και φιλελληνικών αισθημάτων και καταγγελία των ωμοτήτων και βιαιοτήτων των Τούρκων εναντίον των Ελλήνων.Η έκκληση αυτή ,κατά σχετικές μαρτυρίες,είχε απήχηση σημαντική στους ομοεθνείς του,οι συνεισφορές των οποίων υπέρ του ελληνικού αγώνα συγκεντρώνονταν από τον ίδιο και κατετίθεντο στα φιλελληνικά γερμανικά κομιτάτα.Η έκκλησή του αυτή συγκίνησε και τους Έλληνες επαναστάτες,όσοι δε από αυτούς ασχολήθηκαν με την ιστορία της ελληνικής επαναστάσεως την μνημονεύουν ξεχωριστά.Δημοσιεύτηκε στην Γενική Εφημερίδα της Ελλάδος,την 25η Αυγούστου 1826(στη σελίδα 343 μάλιστα του ιδίου φύλλου γινόταν διάκριση της συμπεριφοράς των Εβραίων των «ευνομουμένων τόπων» και ειδικότερα της Γερμανίας,έναντι της ελληνικής επανάστασης,από την συμπεριφορά Εβραίων των Οθωμανοκρατούμενων περιοχών).Η έκκληση αυτή έχει ως ακολούθως:

«Περί συνδρομής υπέρ των Ελλήνων.
«Ουχί πατήρ εις πάντων υμών;ουχί εις έκτισεν υμάς;τί ότι εγκατελίπετε έκαστος τον αδελφόν αυτού,του βεβηλώσαι την διαθήκην των πατέρων υμών;»
(Μαλαχ.Κεφ.Β.στίχ.10).

Το ιερώτερον εκάστου ανθρώπου χρέος είναι,να δίδη χείρα βοηθείας εις τον όμοιόν του πάσχοντα•να συνεργή εις καλητέρευσιν της καταστάσεως αυτού,καθ’όσον συγχωρούσιν αι περιστάσεις του•να δεικνύη προς αυτόν αγάπην και χάριν,και να τον αξιώνη της τιμής και προσοχής του ως εικόνα Θεού.Διά τούτου μόνον γινόμεθα αληθώς του ελέους του Θεού άξιοι•διά τούτου μόνον δυνάμεθα ν’απολαύσωμεν την ευχαρίστησιν,ότι ηγαπήσαμεν τον Θεόν και τον πλησίον ημών ως εαυτούς•διότι τότε μόνον αγαπώμεν τον Θεόν,όταν πνέωμεν αγάπην προς τον πλησίον ημών.Τούτο μάς παραγγέλλει πανταχού η αγία Γραφή•διότι υπό τον όμοιον άνθρωπον,τον πλησίον και αδελφόν δεν εννοούνται μόνον οι Ισραλίται,αλλά συμπεριλαμβάνονται όλοι οι άνθρωποι,όσοι μεθ’ημών ζώσιν,οποιασδήποτε θρησκείας και οποιουδήποτε έθνους και αν ήναι.Τούτο αποδεικνύεται εκ παμπόλλων της θείας Γραφής ρητών.Η βίβλος αύτη των βίβλων ως και εκείνους ονομάζει ομοίους ημών και πλησίους,όσοι σκληρώς και ωμώς εμεταχειρίσθησαν τους ημετέρους προγόνους.Εις τας ευγενείς και φιλανθρώπους ψυχάς,και εις την προς με,οίον Ισραηλίτην,δειχθείσαν μεγάλην αγάπην επιστηριζόμενος,προσκαλώ τας κοινότητας,και τους προέδρους αυτών εις ευεργετικάς προσφοράς υπέρ των δυστυχών ομοίων ημών,των χριστιανών λέγω Ελλήνων,οίτινες παντοιοτρόπως είναι άξιοι των ημετέρων οικτιρμών.Ποίος Ισραηλίτης δύναται ν’αναγνώση εις τας εφημερίδας τα πράγματα των Τούρκων και Ελλήνων,χωρίς να χύση δάκρυα αισθαντικά και ευεργετικά προς τούτους τους αληθώς δυστυχείς ανθρώπους;Τοιούτοι διωγμοί εγένοντο και εν εκείναις ταις ημέραις του σκότους κατά των ταλαιπώρων προγόνων ημών.Θρησκευτικόν μόνον μίσος,και στρεβλαί φιλανθρωπίας ιδέαι ανήγειραν αδιάλυτον διάφραγμα μεταξύ των μη Ισραηλιτών και Ισραηλιτών,και άμετρον ωμότητα.Ο ενθουσιασμός και η δεισιδαιμονία εκίνησαν την ολέθριαν μάστιγα κατά πολλών ανθρώπων.Ας ευχαριστήσωμεν λοιπόν μετά σπουδής ω Ισραηλίται! τον πατέρα της αγάπης,όστις εφώτισε το πλείστον μέρος της Ευρώπης,όπου εδόθησαν και εις ημάς ανθρώπινα δικαιώματα.Τα αυτά δεν εδόθησαν και εις τους αδελφούς ημών χριστιανούς της Ελλάδος παρά των δεσποτών αυτών.Οι Τούρκοι καίουσι,λεηλατούσιν,ατιμάζουσι και φονεύουσι τους χριστιανούς εκείνους,οίτινες παρεδόθησαν παρά του κοινού ημών πατρός εις την προστασίαν αυτών.Αι τυφλών αυτών προλήψεις τάττουσι τους δυστυχείς τούτους πολύ κατωτέρω της αξίας πλάσματος Θεού και κηρύττουσιν αυτούς ως καταδίκους χωρίς τινος εξαιρέσεως.Ως λύκοι λυσσώδεις υπό θρησκευτικής μανίας φλεγόμενοι εφορμώσιν επί των ομοίων αυτών,οίτινες άλλο αμάρτημα δεν έπραξαν ειμή ότι εγεννήθησαν και ανετράφησαν Έλληνες.
Όθεν επικαλούμαι θερμώς διά του παρόντος μου άπαντας τους Ισραηλίτας εις ιδιαιτέραν ευεργετικήν συνεισφοράν υπέρ των ρηθέντων δυστυχών χριστιανών.Εκάστη κοινότης ας καταγράψη εις ένα προς τούτο διωρισμένον κατάλογον,έκαστος αναλόγως της ευλογίας,ην ο αιώνιος Θεός τω εχάρισεν.Οι πρόεδροι ας συνάξωσι τας συνεισφοράς και ας μοι τας πέμψωσι,περί ων θέλει δοθή λογαριασμός διά δημοσίων εφημερίδων,πόσα εμβήκαν και πού εξωδεύθησαν.Σκεφθήτε,αδελφοί μου,την δεινήν μοίραν των δυστυχών τούτων χριστιανών,οίτινες υποφέρουσι τας αλγεινάς μάστιγας της υπερηφανείας,της στερήσεως,του χλευασμού,της καταφρονήσεως,της σκληροκαρδίας,και της δουλείας,ως και ημείς ποτέ.Σκεφθήτε τον νόμον του Μωϋσέως,Βιβλ.Ε’,Κεφ.ρε’,στίχ.19*(*Δευτερον.Κεφ.1,στίχ.19),ίνα αγαπήσητε τον ξένον,μισήσητε την αμαρτίαν της σκληρότητος,και τιμήσητε την αρετήν της αγάπης.Και είθε ο Θεός να χαρίση την αρωγήν και ευλογίαν εις όλους τους προθυμουμένους να συνεισφέρωσι διά τους δυστυχείς τούτους ανθρώπους και να κατευθύνη τας οδούς αυτών.Αμήν».




Εν Ουερλίω(Werle) κατά το δουκάτον της Βεστφαλίας
1826 Μαΐου 21
Ελβίγγος πρόεδρος,Ραβίνος








(Πηγή:«Εβραϊκός φιλελληνισμός στα χρόνια του ‘21» του Σπύρου Δ.Λουκάτου).

Η αγγλική βαρβαρότητα στα Επτάνησα κατά το φθινόπωρο του 1821.

Την 3η Οκτωβρίου 1821 τα πλοία του ελληνικού στόλου συνάντησαν σε αρκετή απόσταση από την Ζάκυνθο δώδεκα τουρκικά,δυο φρεγάτες,τέσσερα βρίκια,μια γολέττα και πέντε από εκείνα που οι Τούρκοι του Τούρκου ναυάρχου Καρά Αλή είχαν πάρει ως λεία από το Γαλαξείδι(την 23η Σεπτεμβρίου,λίγες μέρες νωρίτερα,το Γαλαξείδι είχε καταστραφεί από τα αποβατικά πληρώματα του τουρκικού στόλου).Τα κατεδίωξαν,όμως τα τουρκικά στράφηκαν έγκαιρα προς την Ζάκυνθο και διέφυγαν.Ένα αλγερινό μόνο που απομακρύνθηκε από τα άλλα λόγω της επικρατούσας θαλασσοταραχής βρέθηκε πλησιέστερα προς τα ελληνικά και τέλος απομονώθηκε.Οι πλοίαρχοι Αντώνης Ραφαλιάς και Γεώργιος Σαχίνης το κατεδίωξαν με τα πυροβόλα τους να βάλλουν συνεχώς εναντίον του πλοίου.Από το αλγερινό πλοίο φαίνονταν φλόγες προερχόμενες από τοπικές αναφλέξεις από τον πυκνό κανονιοβολισμό που υφίστατο.Αλλά οι Αλγερινοί αμύνονταν και φαίνονταν αποφασισμένοι να μην αφήσουν να συλληφθούν.Και κατόρθωσαν στο τέλος χάρη στην επιδεξιότητά τους στους χειρισμούς και στην θαλασσοταραχή,που δεν επέτρεπε στα ελληνικά πλοία να πλησιάσουν,να ρίξουν το πλοίο τους στον Υψόλιθρο,το πλησιέστερο σ’αυτούς παράκτιο σημείο της Ζακύνθου.Αλλά η δραματική εκείνη πάλη στην θάλασσα είχε διαρκέσει πολλές ώρες και αρκετοί Ζακύνθιοι που είχαν αντιληφθεί την ναυμαχία από τα γύρω χωριά,καθώς και άλλοι από την ακτή που είχαν πληροφορηθεί το γεγονός,συναθροίστηκαν σ’εκείνη την ακτή,για να παρακολουθήσουν τον αγώνα.Όλοι αυτοί που αυξάνονταν ολοένα προσέτρεξαν προς το μέρος που εξώκειλε το πλοίο και άρχισαν να πυροβολούν τους Αλγερινούς,που πηδούσαν στην ακτή από το ημικαμμένο πλοίο τους,για να σωθούν.Ήδη από την έναρξη της επανάστασης ο ελληνικός πληθυσμός των Επτανήσων είχε υποδεχθεί με ενθουσιασμό το άγγελμα του ξεσηκωμού και συμπαρίστατο,όσο μπορούσε,στην όλη προσπάθεια.
Αλλά στο μεταξύ κατέφτασε στον Υψόλιθρο,απεσταλμένος από τον ταγματάρχη Τόφελς,ο Άγγλος αξιωματικός του μηχανικού Ράϊτ με μικρό απόσπασμα Άγγλων στρατιωτών,για να εξασφαλίσει την τάξη και να τηρήσει υγειονομική ζώνη γύρω από τους Αλγερινούς.Η ουδετερότητα,την οποία ευγγελιζόταν η αγγλική διοίκηση των Επτανήσων ίσχυε μόνο έναντι των Ελλήνων,Αντίθετα,η αγγλική πολιτική διέκειτο σκανδαλωδώς υπέρ των Τούρκων προσφέροντάς τους οποιαδήποτε διεύκολυνση,προκαλώντας έτσι συχνά την δικαιολογημένη αγανάκτηση των Ελλήνων νησιωτών των Ιονίων νήσων.Ο Ράϊτ προσπάθησε με ήπιο τρόπο να απομακρύνει τους κατοίκους που είχαν σπεύσει εκεί,αλλά αυτό ήταν αδύνατο.Οι Ζακύνθιοι,ερεθισμένοι από την φιλοτουρκική διαγωγή της αγγλικής διοικήσεως,που,συν τοις άλλοις,είχε αποδιώξει προ τεσσάρων ημερών τον απεσταλμένο του ελληνικού στόλου πλοίαρχο Ραφαλιά εν ονόματι της ουδετερότητας,μαίνονταν και προσπαθούσανα να πλησιάσουν προς το αλγερινό πλοίο,για να εξοντώσουν το πλήρωμά του.
Τότε ο Ράϊτ διέταξε τους άντρες του να πυροβολήσουν στον αέρα προς εκφοβισμό.Αλλά οι πυροβολισμοί αυτοί εξήψαν περισσότερο τα πνεύματα.Οι Ζακύνθιοι νόμισαν ότι ο Άγγλοι τους πυροβολούσαν,για να προστατέψουν τους Αλγερινούς, και έστρεψαν τα όπλα τους κατά των Άγγλων.Η ψυχραιμία έλειψε από όλους και δεν συλλογίστηκαν,ποιες δοκιμασίες θα γεννούσε μια τέτοια επίθεση.Τουναντίον εκείνοι που τους οδηγούσαν ήταν και οι περισσότεροι ερεθισμένοι.Ο εφημέριος Νικόλαος Καψάσκης της μικρής εκκλησίας της Σγουροπολιάς,που βρισκόταν κοντά στην ακτή,φώναζε:

«-Χτυπάτε τους εχθρούς της πίστεώς μας,τους λείτουρους».
Η παρόρμηση αυτή είχε το αποτέλεσμά της.Ο Γλάρος, προερχόμενος από το χωριό Μουζάκι ,επί κεφαλής των συγχωριανών του όρμησε κατά των Άγγλων.Επήλθε συμπλοκή,κατά την οποία σκοτώθηκε ένας Άγγλος στρατιώτης και τραυματίστηκε στο μηρό ο αρχηγός του αποσπάσματος Ράϊτ,ενώ και άλλοι Ζακύνθιοι πρεσέτρεχαν από τα άλλα μέρη,για να χτυπήσουν και αυτοί τους Άγγλους.Τότε εκείνοι βλέποντας ότι ήταν αδύνατο να αποκρούσουν τόσο πλήθος αποσύρθηκαν και κλείστηκαν στην οικία του κόντε Κομμούτου που βρισκόταν εκεί κοντά,όπου πυροβολούνταν από ένοπλο πλήθος έως αργά τη νύχτα.
Μόλς η διοίκηση της Ζακύνθου πληροφορήθηκε ότι χωρικοί πυροβόλησαν κατά των Άγγλων στον Υψόλιθρο και ότι χύθηκε αγγλικό αίμα,απέστειλε αμέσως ισχυρή στρατιωτική δύναμη,για να σώσει τους αποκλεισμένους στρατιώτες στην οικία του Κομμούτου.Και ταυτοχρόνως κυκλοφόρησε στην πόλη η φήμη ότι οι κάτοικοι των χωριών γύρω από τον Υψόλιθρο,οι Λιθακιώτες,οι Μουζακιώτες και οι Πισινιάτες,με αρχηγούς τον Γλάρο και τον Στάγγο σκοπεύουν να επιτεθούν κατά του πλοίου που ήταν στην ακτή,να σκοτώσουν τους Αλγερινούς που κρύβονταν σ’αυτό και να κατασφάξουν τους αποκλεισμένους Άγγλους.Η φήμη,όπως και όλες,όσες είχαν κυκλοφορήσει έως τότε,άλλοτε απλώς δυσμενείς για τους Έλληνες και άλλοτε συκοφαντικές για τους κατοίκους,είχε την πηγή της από την αγγλική αστυνομία και την διοίκηση.Και διαψεύστηκε μετά από λίγο από τα πράγματα.Μόλις εμφανίστηκε στον Υψόλιθρο ο αγγλικός στρατός,αμέσως οι συγκεντρωμένοι εκεί Ζακύνθιοι διασκορπίστηκαν,άλλοι προς την πόλη και άλλοι στα χωριά τους,και οι ελευθερωθέντες Άγγλοι βεβαίωσαν ότι εκτός από τα δύο αρχικά θύματα κατά την ώρα της ταραχής(δηλαδή του νεκρού στρατιώτη και του τραυματία Ράϊτ),κανείς άλλος δεν είχε πάθει τίποτα.Αλλά ούτε το αλγερινό πλοίο είχε λεηλατηθεί από τους χωρικούς,όπως λεγόταν σκοπίμως στην Ζάκυνθο.Οι Άγγλοι βρήκαν σ’αυτό όλα τα κανόνια και τα σκεύη και σαράντα Αλγερινούς.Το όλο πλήρωμα του πλοίου αποτελούσαν 60 άνδρες,από τους οποίους οι 20 είχαν φονευθεί κατά την πολύωρη και πεισματώδη ναυμαχία μεταξύ του αλγερινού και των πλοίων του Ραφαλιά και του Σαχίνη.Οι διασωθέντες Αλγερινοί και τα πράγματα του πλοίου τους μεταφέρθηκαν από τους Άγγλους στο λοιμοκαθαρτήριο της Ζακύνθου και από εκεί στον τουρκικό στόλο,που βρισκόταν ακόμη στο λιμάνι.
Αλλά άλλη φήμη κυκλοφόρησε τότε.Ότι από τους Άγγλους που επενέβησαν στον Υψόλιθρο για την σωτηρία των Αλγερινών σκοτώθηκαν από τους Ζακύνθιους γύρω στους 30 και ότι τα σώματά τους μεταφέρθηκαν κατά την νύχτα στην πόλη και ετάφησαν.Κατά την ίδια εκείνη νύχτα στάλθηκαν στον Υψόλιθρο από την διοίκηση πέντε στρατιώτες με την εντολή να ρίξουν μερικούς πυροβολισμούς και να επιστρέψουν αμέσως στην πόλη και να φωνάξουν ότι επιτέθηκαν εναντίον τους χωρικοί.
Επρόκειτο για σκηνοθεσία κνήματος ανύπαρκτου.Ο διοικητής Άνκεϋ,για να καλύψει την ευθύνη του αξιωματικού Ράϊτ που είχε την απρονοησία να διατάξει τους στρατιώτες του να πυροβολήσουν στον αέρα προς εκφοβισμό,εξ ου και προήλθαν οι αιματηρές ταραχές,αλλά και για να αποφύγει πιθανή επιτίμηση από την αρμοστεία της Κέρκυρας,διότι αυτός ως διοικητής δεν κατόρθωσε να προλάβει τα γεγονότα,θέλησε να δημιουργήσει την εντύπωση ολόκληρου κινήματος εκ μέρους των χωρικών της Ζακύνθου.
Αμέσως ο αστυνόμος Τζεν έστειλε στον Υψόλιθρο,όπου πλέον δεν συνέβαινε τίποτα,πλήθος χωροφυλάκων και ενόπλων Ζακυνθίων προς παρεμπόδιση δήθεν του κινήματος.Έπρεπε η σκηνοθεσία να είναι πλήρης και να δημιουργηθούν στοιχεία.Και ταυτοχρόνως έστειλε στην Κέρκυρα με πλοίο έγγραφη αναφορά,στην οποία περιέγραφε τα γεγονότα,όπως αυτός ήθελε,κατήγγειλε ότι η διοίκηση βρισκόταν προ ενόπλου κινήματος των χωρικών και ζητούσε να σταλεί αμέσως στην Ζάκυνθο στρατιωτική βοήθεια.Ενοχοποιούσε έναν ολόκληρο λαό,για να καλυφθεί η άστοχη ενέργεια ενός Άγγλου αξιωματικού και για να εκδικηθεί τους λίγους χωρικούς.
Την 20η Οκτωβρίου κατέφτασε από την Κέρκυρα ο στρατηγός Άνταμ επί κεφαλής ολόκληρης μοίρας,αποτελούμενης από ένα μονόκροτο,μια φρεγάτα,ένα βρίκι και ένα μεγάλο οπλιταγωγό γεμάτο με στρατό,σαν να επρόκειτο για εκστρατεία εναντίον ισχυρού και ευρισκομένου στα όπλα εχθρού.Τα πλοία παρατάχτηκαν κατά την παραλία της Άμμου και της Αγίας Τριάδας με κανόνια γυρισμένα προς την πόλη,και αμέσως ο Άνταμ αποβιβάστηκε με το στρατό του και τα κανόνια στην προκυμαία της διοικήσεως,τον «μώλο του κομαντάτε».Τα κανόνια τοποθετήθηκαν στην πλατεία της έντρομης πόλης και προς τον Άγιο Λάζαρο με τα στόμια προς τις οικοδομές και κηρύχτηκε αμέσως ο στρατιωτικός νόμος.Διατάχτηκε μετά το κλείσιμο των καταστημάτων μετά την δύση του ηλίου και απαγορεύτηκε η κυκλοφορία στους δρόμους από την ίδια ώρα επί ποινή θανάτου.Κοινοποιήθηκε ταυτοχρόνως διαταγή σε όλα τα σπίτια να κρεμάσουν έξω από κάθε πόρτα από ένα φανάρι αναμμένο κατά την νύχτα,κλείστηκαν τα δικαστήρια και το τελωνείο και ακόμη και οι εκκλησίες και απαγορεύτηκαν οι κωδωνοκρουσίες,σαν να επρόκειτο για ύποπτα καταφύγια συνωμοτών.
Συνελήφθησαν τότε δυο ιερείς,ο παπα-Τάσης Πολίτης και ο παπα-Καντούνης,με την κατηγορία ότι προ ημερών είχαν δεηθεί κατά την λειτουργία υπέρ των «αδελφών ημών,των επαναστάντων Ελλήνων» και εξορίστηκαν ο πρώτος στο Δαδί της Κεφαλλονιάς και ο δεύτερος στο φρούριο των Κυθήρων.Οι λίγοι χωρικοί,που είχαν συλληφθεί από τα αποσπάσματα του αστυνόμου Τζεν ως ένοχοι της επιθέσεως κατά των Άγγλων στον Υψόλιθρο και κρατούνταν στη φυλακή,παραπέμφθηκαν στο στρατοδικείο.
Μετά από αυτό διατάχτηκε ο αφοπλισμός των κατοίκων.Οι κάτοικοι της πόλης ώφειλαν να παραδώσουν ,όσα όπλα είχαν και παντός είδους φονικά όργανα εντός δωδεκα ωρών και οι χωρικοί εντός εικοσιτετραώρου.Όλοι έσπευσαν να παραδώσουν, ό,τι όπλο υπήρχε στα σπίτια τους και η διαταγή ήταν τόσο αυστηρή και απειλητική,ώστε και οι ίδιοι οι Ζακυνθινοί πράκτορες ξένων κρατών παρέδωσαν τα ξίφη των στολών τους και πολλοί αφελείς κάτοικοι έντρομοι έσπευσαν να μεταφέρουν στο αγγλικό διοικητήριο τα επιτραπέζια μαχαίρια και αυτές ακόμη τις σούβλες των μαγειρείων τους.
Την επομένη αστυνομικοί κλητήρες κάλεσαν δι’ονομαστικού καταλόγου,που είχε συνταχθεί από την διοίκηση,57 από τους επιφανείς Ζακυνθινούς να προσέλθουν αμέσως στην εκκλησία της Παναγίας,κάτω από το φρούριο,όπου ο στρατηγός Άνταμ είχε να τους μιλήσει.Οι Ζακυνθινοί μετέβησαν αμέσως στην εκκλησία,όπου,αντί να εμφανισθεί ο Άνταμ,παρουσιάστηκε ο αστυνομικός υπάλληλος Δημήτριος Σαρλής και τούς είπε:

«-Πανευγενέστατοι,περάστε στο κάστρο».
Επρόκειτο για παγίδα.Ακολούθησαν τον αστυνομικό και,μόλις μπήκαν στο φρούριο,η βαριά πύλη έκλεισε πίσω τους και τους παρέλαβαν οι δεσμοφύλακες.Κανείς από αυτούς δεν είχε την παραμικρή σχέση με τα γεγονότα του Υψολίθρου.Αλλά η αρμοστεία των Επτανήσων βρήκε στο επεισόδιο εκείνο την ευκαιρία να λύσει άλλα ζητήματα σοβαρότερα γι’αυτήν.Θέλησε να απαλλαγεί από τα φιλελεύθερα στοιχεία της Ζακύνθου,που αντιδρούσαν στην τυραννική διοίκησή της.Μεταξύ των συλληφθέντων ήταν ο κόμης Ροβέρτος Σολωμός,τα αδέλφια Διονύσιος και Αναστάσιος Βολτέρας,ο δόκτωρ Στυλιανός Μιχαλίτσης,ο κόμης Αντώνιος Κουερίνος,ο Ν.Μεσάλας,ο Ν.Ψημάρης,ο Ιωάννης Λεονταρίτης,ο Κ.Βαλιάνος,ο γιατρός Μπούτος,ο Διονύσιος Κεφαλληνός,ο γιατρός Ταλαπιέρας,ο Ηλίας Πομόνης,ο ιερέας Ν.Κοκκίνης και οι Ζακυνθινομωραΐτες Ππαγεωργόπουλος,Μηλιάνης,Έλληνας,Αν.Επισκοπόπουλος,έμπορος,ο πρόξενος Λουδοβίκος Στράνης,ο νομικός Ιούλιος Δομενεγίνης και ο γιατρός Π.Στεφάνου.Εκτός από τους Ζακυνθινούς ήταν και οι πρόσφυγες από την Πελοπόννησο Μπενιζέλος Ρούφος,ο γιος του Θάνου Κανακάρη και ο Μέξης.Την επομένη συνελήφθησαν και ο γιατρός Π.Καλύβας και ο Διονύσιος Δαμουλιάνος.
Όλοι αυτοί οι Ζακυνθινοί είχαν υπογράψει ή εγκρίνει την αναφορά του Αναστασίου Φλαμπουριάρη,με ημερομηνία υπογραφής την 23ην Φεβρουαρίου 1821,κατόπιν εισηγήσεως του Ιωάννη Καποδίστρια και υποβληθείσα στον βασιλιά της Αγγλίας Γεώργιο τον Δ’,διά της οποίας εζητείτο φιλελεύθερη μεταρρύθμιση του συντάγματος του Μαίτλαντ του 1817 και υποδεικνυόταν το κακό της συγκέντρωσης κάθε εξουσίας στα Επτάνησα στα χέρια του.Την αναφορά εκείνη είχε υπογράψει,μεταξύ άλλων,και ο Διονύσιος Σολωμός,ο οποίος είχε προσθέσει και την τελευταία περίοδο:«Ούτως οι μεταγενέστεροι ημών περιεργαζόμενοι τας ατυχίας της ημετέρας πατρίδος και αθλίας θυγατρός ενδόξου μητρός,εάν ερωτήσωσι τίς ανέπλασεν ωραίαν αυτήν δι’ελευθερίας,η ιστορία θ’αποκριθή:Γεώργιος ο Δ’».
Ήδη ο Θωμάς Μαίτλαντ έπαιρνε την εκδίκησή του.Τα γεγονότα της Ζακύνθου τού έδωσαν την αφορμή.Μετά από τις συλλήψεις των Ζακυνθινών εκείνων ο Άνταμ ανήγγειλε με προκήρυξη,που αναγνώστηκε με τυμπανοκρουσία,ότι θα βγει στα χωριά με στρατό και ότι αν δεν παραδώσουν τα όπλα οι χωρικοί μέσα στην ορισθείσα προθεσμία και αν συμβεί το παραμικρό κατά του στρατού,θα θανατωθούν αμέσως οι κρατούμενοι στο φρούριο και θα καταστραφεί η πόλη από τα πυροβόλα των πλοίων.Εν τω μεταξύ,σαν να μην έφτανε η δύναμη του στόλου και του στρατού,με την οποία είχε έλθει ο Άγγλος στρατηγός,είχαν καταφτάσει από την Μάλτα,κατόπιν διαταγής από την Κέρκυρα,δύο αγγλικά μονόκροτα,δύο βρίκια και ένα οπλιταγωγό με στρατό,και τα κανόνια όλων των πλοίων ήταν στραμμένα κατά της πόλης κατά την κοινοποίηση της διαταγής.
Τότε καταδικάστηκε σε ισόβια εξορία από τα Επτάνησα και ο εξαίρετος πατριώτης και μέγας παράγοντας της ενίσχυσης του αγώνα από το εξωτερικό κόμης Διονύσιος Ρώμας.Η εναντίον του καταδικαστική απόφαση χαρακτήριζε τον επιφανή Έλληνα «βλάκα και διεφθαρμένο».Έρευνες ενεργούνταν κάθε νύχτα στα σπίτια της Ζακύνθου και το παραμικρό έφτανε,για να ληφθούν τα αγριότερα μέτρα.Ένας Ζακυνθινός,στο σπίτι του οποίου βρέθηκε ξεχασμένη σε μια γωνία της αποθήκης του μια σκουριασμένη κάννη όπλου,συνελήφθη,ρίχτηκε σε σκοτεινή φυλακή και υποχρεώθηκε να διατρέφει 50 στρατιώτες που εγκαταστάθηκαν στο σπίτι του.Η υποχρέωση της διατροφής του στρατού ήταν γενική.Σαν να μηνέφτανε η κατάλυση κάθε ελευθερίας και ο τρόμος,επιβλήθηκε επί των κατοίκων η χορηγία των τροφών 1.600 στρατιωτών.
Ο Άνταμ ξεκίνησε για τα χωριά προς αφοπλισμό των χωρικών με δύναμη 1.200 στρατιωτών και με κανόνια,με την τάξη και τα μέτρα εκστρατείας επί εχθρικού εδάφους εναντίον οργανωμένης στρατιάς.Είχε προτάξει κατά την πορεία πεδινά πυροβόλα με αναμμένες δάδες.Σε πολλά σημεία του δρόμου και στα χωριά,από τα οποία περνούσε,εγκαθιστούσε φυλάκια ως συνδέσμους,που διατηρούσαν φωτιά κατά την νύχτα,για να φαίνονται οι σταθμοί και να τρομοκρατούνται από τα πολλά φώτα οι χωρικοί.Και ταυτοχρόνως έστειλε στα χωριά νέα διαταγή ότι,όσοι δεν παραδώσουν μόνοι τους τα όπλα και βρεθούν αυτά στα σπίτια τους κατά την έρευνα,θα συλληφθούν,θα μαστιγωθούν δεμένοι πάνω στα κανόνια και θα δικασθούν αμέσως από το έκτακτο στρατοδικείο,που παρακολουθούσε την εκστρατεία.
Η ύπαιθρος τρομοκρατήθηκε.Επιβλήθηκε,πλην των άλλων,στους χωρικούς να προσφέρουν 300 ζώα και ανάλογο αριθμό ανδρών για την αγγαρεία της μεταφοράς των τροφίμων και των κανονιών.Η σκληρότητα των Άγγλων δεν είχε όρια.Εφέροντο προς τους χωρικούς,όπως σε ζώα.Ηλικιωμένος άνθρωπος,60 ετών,και ασθενικός,επειδή δεν κατόρθωσε να μεταφέρει ένα κιβώτιο βαρύ,γεμάτο από παστά κρέατα που τού παρέδωσαν,ρίχτηκε στη φυλακή με την δικαιολογία ότι δεν υπάκουσε στην διαταγή του Άγγλου αξιωματικού και την τρίτη μέρα της φυλάκισής του,κατά διαταγή του Άνταμ,προς παραδειγματισμό,τον ανέβασαν σ’ένα γαϊδούρι και τον περιέφεραν σε όλη την πόλη με συνοδεία 6 κλητήρων-σμπίρων-που τον μαστίγωναν διαρκώς.Όταν τον κατέβασαν από το ζώο,ήταν πλέος αναίσθητος και ύστερα από λίγες μέρες πέθανε.Όλα σχεδόν τα χωριά αφοπλίστηκαν.Μόνο οι Μουζανιώτες και οι Πισινιάτες δεν υπάκουσαν.Έκλεισαν τα σπίτια τους και αποσύρθηκαν στα ορεινά μέρη των χωριών τους ένοπλοι.Ο ιερέας Δ.Κλαυδιανός εστάλη,για να τους πείσει να παραδώσουν τα όπλα εκουσίως,πριν ληφθούν σκληρότερα μέτρα,αλλά οι εξημμένοι χωρικοί ούτε κανέναν Άγγλο άφηναν να πλησιάσει ούτε κανένα δικό τους δέχονταν για διαπραγματεύσεις.Δυο στρατιώτες που μπήκαν στα σπίτια τους,αφού έσπασαν τις πόρτες και άρπαξαν τα τρόφιμα που υπήρχαν εκεί,συνελήφθησαν από τους χωρικούς και δάρθηκαν.Τότε οι Άγγλοι κανονιοβόλησαν τα σπίτια του Γλάρου και άλλων που εθεωρούντο πρωταίτιοι και τα γκρέμισαν.Και λήφθηκαν αμέσως σοβαρότερα μέτρα:400 χωροφύλακες και πολλοί χωρικοί,που στρατολογήθηκαν από τους Άγγλους,κατέλαβαν τα νώτα των Μουζακιωτών και των Πισινιατών,ενώ ο κατά μέτωπο αγγλικός στρατός πλησίαζε ολοένα και περισσότερο.Τότε οι ένοπλοι χωρικοί,βλέποντας ότι ήταν αποκλεισμένοι από παντού,αναγκάστηκαν να δηλώσουν ότι παραδίδουν τα όπλα.Οδηγήθηκαν όλοι στο στρατόπεδο,όπου ο Άνταμ,οργισμένος για την αντίσταση,έπαιρνε από τα χέρια τους τα όπλα και τα έσπαζε.Αξιωματικοί και στρατιώτες διατάχτηκαν να ξεχωρίσουν από τους σωρούς των συγκομισθέντων εκεί όπλων τα καλύτερα και να καταστρέψουν τα άλλα.Ξεχωρίστηκαν 50.000 περίπου όπλα παντός είδους,τα οποία μεταφέρθηκαν στο φρούριο και σωριάστηκαν στις αποθήκες.Μεταξύ αυτών ήταν και πολλά τουφέκια,πιστόλια και μαχαίρια με αργυρές λαβές και αδαμαντοκόλλητα.
Ο Άνταμ επανήλθε με τον στρατό του στην πόλη ως θριαμβευτής,επιστρέφοντας από μεγάλη νίκη εναντίον του εχθρού,φέρνοντας μαζί του και 14 χωρικούς,που κατηγορούνταν ως πρωταίτιοι των σκηνών του Υψολίθρου.Αμέσως οι συλληφθέντες παραπέμφθηκαν στο στρατοδικείο με την κατηγορία ότι χτύπησαν τους Άγγλους.Και επειδή καταγγέλθηκε ότι εκείνος που πυροβόλησε τον Ράϊτ ήταν ιερέας,μαζεύτηκαν όλοι οι ιερείς και παρατάχτηκαν στο μώλο,για να υποδείξει ο ίδιος ο τραυματισμένος εκείνον που τον χτύπησε.Ο Ράϊτ υπέδειξε τον ιερέα Κεφαλληνό από το χωριό Σκουλικάδες.Αλλά εκείνος που πράγματι τραυμάτισε τον Ράϊτ ήτάν ο παπα-Νικόλας Καψάσκης που είχε πρωτοστατήσει στις σκηνές του Υψολίθρου και αυτό το γνώριζε ο πρωτοπαπάς Γαρζόνης,που τον σέβονταν οι Άγγλοι,και είχε φροντίσει να τον κρύψει,γιατί,αν συλλαμβανόταν ο Καψάσκης,ήταν αδύνατο να σωθεί.Ο Γαρζόνης λοιπόν μίλησε για την αθωότητα του Κεφαλληνού και παρακάλεσε να επαναληφθεί έπειτα από λίγη ώρα η έρευνα μεταξύ των ιερέων για την ανακάλυψη του πραγματικού ενόχου.Αλλά και πάλι ο Ράϊτ υπέδειξε τον Κεφαλληνό.Μεταξύ των καταζητουμένων ως πρωταιτίων ήταν και ο Στάγγος,που είχε πράγματι λάβει μέρος στις σκηνές.Κρυβόταν στο σπίτι του Δομενεγίνη,αλλά είτε διότι θεωρούσε πιθανό να τον ανακαλύψουν είτε από παλληκαριά βγήκε και παρουσιάστηκε στην αστυνομία,όπου διέψευσε ότι βρισκόταν στον Υψόλιθρο εκείνη την ημέρα.Ο αστυνόμος όμως τού απάντησε ότι εκατηγορείτο και αυτός και τα δυο του παιδιά ότι βρίσκονταν εκείνη την ημέρα ένοπλοι στον Υψόλιθρο.Ο Στάγγος υποκρίθηκε ότι αγανάκτησε και ότι αμφέβαλλε για την αθωότητα των παιδιών του και είπε:

«-Αν ήσαν τα παιδιά μου εις τον καυγά,δώσε μου χωροφύλακας και σού τα φέρω εγώ ο ίδιος να τα φουρκίσης».
Ο αστυνόμος πίστεψε στα λόγια του Στάγγου και τού έδωσε δυο χωροφύλακες,για να μεταβούν στο χωριό και να φέρουν στην πόλη τους δυο γιους του.Αλλά ο Στάγγος,μόλις πέρασαν από την καμάρα του Αγίου Λαζάρου και βρέθηκαν έξω από την πόλη,έβγαλε την ταμπακοθήκη του,την παρουσίασε στους χωροφύλακες,για να πάρουν πρέζα,και,ενώ εκείνοι έσκυβαν,τίναξε τον καπνό στα μάτια τους και,έως ότου συνέλθουν από το κακό και την προσωρινή τύφλωση,που τους προξένησε ο καπνός,εξαφανίστηκε.Ο τολμηρός Ζακυνθινός έφτασε γρήγορα στο χωριό του,παρέλαβε τους δυο γιους του και κατόρθωσε να φύγει μαζί τους στην Πελοπόννησο,όπου εντάχτηκαν στον αγώνα.
Ο Άνταμ για την ανακάλυψη όλων των συμμετόχων στις σκηνές του Υψολίθρου διέταξε να γίνει εξέταση από γιατρούς όλων των χωρικών και,όσοι βρεθούν τραυματισμένοι,να προσαχθούν ως ένοχοι.Συνελήφθη τότε και ο Ιωάννης Κλαυδιανός,που έφερε πράγματι τραύμα,αλλά προερχόμενο από εκπυρσοκρότηση του δικού του όπλου από απροσεξία,όταν ερχόταν στην πόλη.
Συγκροτήθηκε στρατοδικείο υπό την προεδρία του ίδιου του Άνταμ και με στρατοδίκες έναν ταγματάρχη,έναν λοχαγό,έναν ανθυπολοχαγό,έναν δεκανέα και έναν στρατιώτη.Διερμηνέας ήταν ο εισαγγελέας Γεννηματάς.Οι συλληφθέντες ως ένοχοι δικάστηκαν,ενώπιον ακροατηρίου,και καταδικάστηκαν σε θάνατο δι’απαγχονισμού πέντε,ο Θεόδωρος Πέτας Γλάρος,ο Διονύσιος Κοντονής,ο Παναγιώτης Ρουμελιώτης,ο Αντώνιος Τζούκος και ο Ιωάννης Κλαυδιανός,για τον οποίο δεν υπήρχε ούτε μάρτυρας κατηγορίας ούτε άλλη απόδειξη ενοχής παρά μόνο το οφειλόμενο σε άλλο λόγο τραύμα του.
Η αγχόνη στήθηκε στην πλατεία του Μώλου και η εκτέλεση της ποινής έγινε αμέσως.Μόλις κατορθώθηκε με την επέμβαση,την πολικότητα και τις παρακλήσεις του πρωτοπαπά Γαρζόνη να σωθεί από την καταδίκη ο εντελώς αθώος ιερέας Κεφαλληνός.Ο Παύλος Παπαδάτος από το Μαχαιράδο σώθηκε χάρη στην επέμβαση Ζακυνθινών φίλων των Άγγλων.Το στρατοδικείο καταδίκασε πολλούς αθώους.Διότι οι περισσότεροι από τους πραγματικούς δράστες των σκηνών του Υψολίθρου κατόρθωσαν εγκαίρως να διαφύγουν στην Πελοπόννησο.Αλλά ο Άνταμ δεν άκουγε ούτε τους αξιοπιστότερους από τους μάρτυρες της υπεράσπισης.Τουναντίον κήρυξε ψευδομάρτυρα τον Καπνίση,που κατέθεσε για έναν από τους δικαζομένους ότι κατά την ημέρα των σκηνών βρισκόταν στο σπίτι του στην πόλη και ότι επομένως δεν βρισκόταν στον Υψόλιθρο.Ο Καπνίσης καταδικάστηκε αμέσως σε διαπόμπευση,η οποία συνίστατο στο να τον δέσουν σε δημόσιο μέρος πάνω σε κάθισμα και να τον χτυπούν με αυγά που υπήρχαν σε ένα καλάθι εκεί και έπειτα να τον περιφέρουν πάνω σ’ένα γαϊδούρι σε όλη την πόλη με επανάληψη της αυγοβολής.Η ποινή άρχισε και τότε ο πατέρας του Καπνίση,γέροντας 80 ετών,για να μην υποστεί ο γιος του εκείνη την ποινή,που εθεωρείτο ατιμωτική,προσφέρθηκε να τον αντικαταστήσει.Οι Άγγλοι,αντί να συγκινηθούν από την στοργή και την δραματική πρόταση του γέροντα Καπνίση,την βρήκαν διασκεδαστική, διαπόμπευσαν τον πατέρα και φυλάκισαν τον γιο.
Η Ζάκυνθος πέρασε 15 ημέρες τρόμου και αγωνίας.Ολόκληρη η πόλη κατεχόταν από νεκρική σιγή.Οι λειτουργίες στις εκκλησίες είχαν σταματήσει και οι κηδείες ακόμα γίνονταν χωρίς συνοδεία και θρησκευτική πομπή.Μόνος ένας παπάς ψιθυρίζοντας την νεκρική ψαλμωδία ακολοθούσε κάθε εκφορά.
Οι κρεμασμένοι δεν αξιώθηκαν ούτε ταφής.Τα σώματά τους τοποθετήθηκαν σε σιδερένια κλουβιά,που στηρίζονταν σε χοντρά κοντάρια,και εκτέθηκαν στην κορυφή του βουνού του Αγίου Ηλία,βορά των κοράκων που διείσδυαν στα κλουβιά λόγω των αραιών σιδερένιων ράβδων των κλουβιών και σιγά-σιγά άφησαν μόνο τους σκελετούς τους.Οι νεκροί αυτοί έμειναν πολύ καιρό εκτεθειμένοι εκεί,προς παραδειγματισμό των κατοίκων.
Οι φυλακισμένοι στο φρούριο ,για την εγγύηση δήθεν της τάξης,φιλελεύθεροι επιφανείς Ζακυνθινοί απομονώθηκαν.Δεν επιτρεπόταν να τους επισκέπτονται παρά μόνο οι υπηρέτες τους για την μεταφορά τροφής.Αυτό το εκμεταλλεύτηκαν οι συγγενείς και οι φίλοι τους και έφταναν με ρούχα υπηρετών μέχρι τα κιγκλιδόφρακτα παράθυρα της φυλακής,όπου όμως δεν τούς επιτρεπόταν ούτε να συνομιλούν μαζί τους.
Όλα όσα έγιναν στη Ζάκυνθο τότε οφείλονταν σε οδηγίες του Μαίτλαντ.Ο Άνταμ εκτέλεσε τις διαταγές του αρμοστή,ο οποίος μάλιστα φανταζόμενος ότι θα προβαλλόταν αντίσταση στην Ζάκυνθο,είχε δώσει εντολές και σχέδιο ενεργείας φοβερό.Τα σκληρά εκείνα μέτρα άλλωστε αυτόν τον σκοπό είχαν.Να προκληθεί πραγματική εξέγερση και να δικαιολογηθεί η κατάργηση και των κατά πρόσχημα ελευθεριών του επτανησιακού λαού και να μεταβληθεί η αγγλική «προστασία» σε κατοχή και κατά τύπους.Ένας από τους αξιωματικούς του Άνταμ μετά τον αφοπλισμό της Ζακύνθου και την ησυχία που επικράτησε είπε σε στιγμή μέθης:

«-Ο Μαίτλαντ θα ήταν περισσότερο ευχαριστημένος,αν οι Ζακυνθινοί προέβαλλαν αντίσταση στις διαταγές του και τις κινήσεις του στρατού.Αλλά αυτό ευτυχώς για τους νησιώτες δεν έγινε».
Εν τούτοις ο Μαίτλαντ,όταν μετά από λίγες ημέρες μετέβη στην Ζάκυνθο,προσποιήθηκε ότι εξεπλάγη για την τρομοκρατία του λαού του νησιού και χαρακτηρισε υπερβολικά και υπέρ το πρέπον αυστηρά τα μέτρα του Άνταμ,ο οποίος μετακύλησε τον λίθο της ευθύνης στον αστυνόμο Τζεν,ως δήθεν υπεύθυνο της προηγηθείσας ταραχής.Κατ’αυτόν τον τρόπο τα αγγλικά εγκλήματα και η τρομοκρατία που προηγήθηκε απεδόθησαν σε ένα κατώτερο όργανο.Ο Μαίτλαντ μάλιστα προχώρησε και σε αποφυλακίσεις κάποιων από τους επιφανείς Ζακυνθινούς κρατουμένους,ως δήθεν ένδειξη καλής θέλησης εκ μέρους της αγγλικής διοίκησης.Χρησιμοποίησε μάλιστα τους Στεφάνου και Ρούφο για τις διαπραγματεύσεις προς απελευθέρωση των χαρεμιών του Χουρσίτ,τα οποία τότε βρίσκονταν αιχμάλωτα στην καταληφθείσα από τους Έλληνες Τριπολιτσά.Ο Μαίτλαντ όμως δεν άργησε να δείξει το αληθινό πρόσωπό του,μακριά από τις ψεύτικες φιλοφρονήσεις του προς τον Ζακυνθινό λαό.
Επέβαλε στρατιωτικό νόμο και στα υπόλοιπα νησιά των Επτανήσων,αν και ήταν εντελώς αμέτοχα στα γεγονότα της Ζακύνθου.Στην Κεφαλλονιά μάλιστα οι Άγγλοι στρατιώτες δεν δίστασαν να προβούν σε κάθε είδους βεβηλώσεις εντός εκκλησιών,οξύνοντας την οργή των Κεφαλληνίων σε τέτοιο βαθμό,που καταστρώθηκε σχέδιο δολοφονίας κατά του Άνταμ,το οποίο,χάρη στην έγκαιρη παρέμβαση του σώφρονος Νικολάου Φωκά δεν υλοποιήθηκε,γλιτώνοντας τους Κεφαλληνίους από μύρια όσα βάσανα.Στην Κεφαλλονιά ακόμη δύο ιερείς της μονής των Κηπουριών φυλακίστηκαν και ξυρίστηκαν,γιατί καταγγέλθηκαν ότι έκρυψαν τα όπλα της μονής.Στα Κύθηρα η τύχη των κατοίκων ήταν πιο οικτρή από εκείνη των Κεφαλληνίων:ένα τουρκικό πλοίο συνελήφθη από τους νησιώτες και από τους επιβαίνοντες Τούρκους,άνδρες,γυναίκες και παιδιά άλλους σκότωσαν και άλλους έπνιξαν στη θάλασσα.Ακολούθησαν συγκρούσεις των ντόπιων με την αγγλική χωροφυλακή,κηρύχτηκε ο στρατιωτικός νόμος και εκεί,όπως ακριβώς και στην Ζάκυνθο,τα δε νεκρά σώματα των αθώων που άφησαν την τελευταία τους πνοή στην αγχόνη εκτέθηκαν πισσωμένα σε δημόσιο μέρος μέσα σε σιδερένια κλουβιά.
Την 27η Οκτωβρίου η αγγλική διοίκηση των Επτανήσων δημοσίευσε προκήρυξη,με την οποία γινόταν γνωστό ότι δεν γίνονταν δεκτά στα λιμάνια του Ιονίου ούτε ελληνικά ούτε τουρκικά πλοία.Απαγορευόταν στους κατοίκους κάθε επαφή με τα πλοία αυτά,αν κατά τύχην προσορμίζονταν κάπου.Εκείνος που θα επιχειρούσε να επικοινωνήσει με τέτοια πλοία χωρίς την άδεια των αρχών, θα συλλαμβανόταν και θα ετιμωρείτο σύμφωνα με τις εκδοθείσες αποφάσεις της γερουσίας και τις προγενέστερες διαταγές.Η απαγόρευση ανέφερε και τα τουρκικά πλοία,για να φανεί ότι ετηρείτο η αγγλική ουδετερότητα.Αλλά αφορούσε μόνο τα ελληνικά.
Ο Μαίτλαντ προχωρούσε στα μέτρα του μεθοδικά.Αφού κατατρομοκράτησε τους Επτανησίους με τις προηγηθείσες ενέργειές του,προέβη σε μέτρο απροκαλύπτως εχθρικό όχι μόνο προς την επανάσταση,αλλά και προς τον ίδιο τον ελληνικό λαό.Την 5ην Νοεμβρίου εξέδωσε προκήρυξη,με την οποία διατάσσονταν εκείνοι που είχαν καταφύγει στην Ζάκυνθο από την 1η Απριλίου,ξένοι πάσης τάξεως,να αναχωρήσουν εντός 15 ημερών.Μετά την λήξη της προθεσμίας αυτής όσοι θα απειθούσαν προς την διαταγή θα εκδιώκονταν με την βία.Ήταν φανερό ότι επρόκειτο για τις ελληνικές οικογένειες που κατέφυγαν στα Επτάνησα από την Πελοπόννησο.Η ημερομηνία,με την οποία προσδιοριζόταν η κατηγορία των προς απέλαση ξένων το φανέρωνε.Από την 1η Απριλίου,μετά την άφιξη του Γιουσούφ πασσά και την τραγωδία της Πάτρας, είχαν καταφύγει στην Ζάκυνθο από την Αχαΐα πολλές οικογένειες.Αλλά η προς τήρηση των προσχημάτων δήθεν γενικότητα του μέτρου ανάγκασε τους προξένους των ευρωπαϊκών κρατών να ρωτήσουν εγγράφως τον Μαίτλαντ,αν στην κατηγορία των απελαυνομένων περιλαμβάνονταν και οι υπήκοοι των κρατών που αντιπροσώπευαν.Η διασαφήνιση που δόθηκε αφορούσε μόνο τους Έλληνες.Όχι μόνο στους Ευρωπαίους ξένους επιτρεπόταν η παραμονή,αλλά και στους Τούρκους και στους τουρκικής υπηκοότητας Αρμενίους και Εβραίους.Απαγορεύτηκε επίσης η παραμονή στους ρωσικής καταγωγής ή υπηκοότητας ξένους.Αυτό έφτανε,για να δείξει την καταδιωκτική μανία του Μαίτλαντ εναντίον κάθε φιλικού των Ελλήνων στηρίγματος.Διότι οι Ρώσσοι ήταν εκείνοι που προστάτευαν τον αγώνα και μερικοί από τους Έλληνες πρόσφυγες είχαν την ρωσσική υπηκοότητα.Δεν εξαιρέθηκε ούτε ο ανήκων στην ρωσσική προξενική υπηρεσία Ιωάννης Παπαρρηγόπουλος,που έτυχε τότε να βρίσκεται στην Ζάκυνθο.Όταν έγινε ο αφοπλισμός των κατοίκων της Ζακύνθου,τού είχε αφαιρεθεί το ξίφος βιαίως,διότι αρνήθηκε να το παραδώσει στηριζόμενος στους ρωσσικούς τίτλους του και ήδη τού αναγγέλθηκε ότι περιλαμβανόταν στην κατηγορία των απελαυνομένων.Ο Παπαρρηγόπουλος αναφέρθηκε τότε στην κυβέρνησή του για την πρώτη παραβίαση και έπειτα για την απέλασή του και τελικά του επιτράπηκε να μείνη.Ανέκτησε δε το ξίφος του,κατόπιν παραστάσεων του Ρώσσου πρεσβευτή στο Λονδίνο.
Η διαταγή του Μαίτλαντ έφερε σε απόγνωση τους ταλαίπωρους πρόσφυγες,γυναικόπαιδα κυρίως και γέροντες.Και επρόκειτο για αρκετές χιλιάδες άτομα.Ατυχείς υπάρξεις,των οποίων είχαν καταστραφεί τα σπίτια,όπως ήταν οι οικογένειες της Πάτρας,και που δεν μπορούσαν να επιστρέψουν στις πατρίδες τους,υποχρεώνονταν τώρα να επανέλθουν στην Πελοππόνησο μακριά από τον τόπο τους,σε μέρη,που ο πόλεμος είχε καταστρέψει και όπου ήταν αδύνατη η συντήρησή τους.Αλλά οι περισσότερο αξιολύπητοι ήταν όσοι κατάγονταν από την Σμύρνη,την Κύπρο και άλλα μέρη της Μικράς Ασίας.Πολλοί από εκείνα τα μέρη είχαν καταφύγει κατά τις τουρκικές καταδιώξεις στην Ζάκυνθο.Υπέρ αυτών υπήρχε το επιχείρημα ότι προέρχονταν από τόπους,όπου δεν είχε εκδηλωθεί καν επαναστατικό κίνημα,αλλά ήταν αρκετό για τον Μαίτλαντ ότι ανήκαν στην καταδιωκόμενη φυλή.Πού θα πήγαιναν αυτοί;Στις πατρίδες τους;Εκεί τους περίμενε η σφαγή.Στην Πελοπόννησο;Αλλά η επανάσταση είχε καταστήσει την χώρα ανεπαρκή για την συντήρηση του δικού της άμαχου πληθυσμού και το ζήτημα του επισιτισμού και του ίδιου του στρατού απασχολούσε ήδη τους αρχηγούς και τις διοικήσεις των νησιών.Μεταξύ των απελαυνομένων περιλαμβάνονταν και οι ιερείς,ηγούμενοι και μοναχοί της ρωσσικής μονής του Αγίου Όρους που είχαν καταφύγει στην Ζάκυνθο με τα ιερά τους σκεύη.
Τραγική αμηχανία κατέλαβε όλο αυτό το πλήθος.Γυναίκες και παιδιά έτρεξαν μπροστά στο διοικητήριο και άρχισαν να παρακαλούν να τους λυπηθούν και να ανακληθεί η απέλαση.Αλλά δεν υπήρχε εκεί καρδιά να συγκινηθεί.Η αστυνομία τους απαντούσε ότι διώχνονταν για λόγους φιλανθρωπίας και για να προληφθούν πιθανές επιδημίες από την συγκέντρωση στην Ζάκυνθο τόσου πλήθους.Δεν κατορθώθηκε να μείνουν παρά μόνο τέσσερεις οικογένειες από την Πελοπόννησο,του Κανακάρη,του Παπαγγελακόπουλου και δυο άλλες κατόπιν επεμβάσεως του Στέφανου Αλεξίου προς τον Μαίτλαντ,και όσοι είχαν χρήματα ή κοσμήματα να δώσουν για εξαγορά των αγγλικών οργάνων.Η σύζυγος του αστυνομικού επιθεωρητή Τζεν ανέλαβε την διεξαγωγή αυτής της σωτηρίας διά λύτρων.Το πολύ,το φτωχό πλήθος υποχρεώθηκε να φύγει.Άρχισε λοιπόν η επιβίβαση στα πλοιάρια,που θα μετέφεραν τους πρόσφυγες στις ακτές της Πελοποννήσου και δεν αναμενόταν παρά μόνο η διαταγή του αρμοστή για την αναχώρηση.Τότε ο Μαίτλαντ,ακολουθώντας το καταχθόνιο πρόγραμμά του,διέπραξε τερατώδες προμελετημένο έγκλημα εναντίον οόκληρου κόσμου αθώων υπάρξεων.Διέταξε να μην εκπλεύσουν τα πλοία με τους απελαυνομένους,αλλά να μείνουν οι επιβιβασθέντες μέσα στα πλοία μέχρι νεωτέρας διαταγής του και αναχώρησε για την Κεφαλλονιά.Η δοκιμασία αυτή ήταν η φοβερότερη από όσες είχαν υποστεί έως τότε οι ατυχείς εκείνοι άνθρωποι.Υποχρεώθηκαν να μείνουν στα ασκεπή και στερούμενα υποφραγμάτων και στεγασμάτων μικρά πλοιάρια κατά την διάρκεια ολόκληρου μήνα.
Εκεί,χωρίς να γνωρίζουν,τι θα απογίνουν,χωρίς να τρέφωνται επαρκώς,έμειναν εκτεθειμένοι στο ψύχος και την υγρασία,βρεχόμενοι νυχθημερόν,καταδικασμένοι σε αλλόκοτη κόλαση,χωρίς να μπορούν να κάνουν τίποτα ο ένας για τον άλλο,χωρίς να μπορούν οι μητέρες να βοηθήσουν τα παιδιά τους που έκλαιγαν.Όσοι ήταν άρρωστοι,υπέκυψαν ταχύτατα,έγκυες γυναίκες απέβαλαν και πέθαναν,καθώς και πολλά μικρά παιδιά και οι περισσότεροι αρρώστησαν.
Κανείς δεν ήταν δυνατόν να τους βοηθήσει.Ζακύνθιοι πήγαιναν μέχρι την αποβάθρα του υγειονομείου,προς την οποία βρίσκονταν τα πλοία εκείνα,άκουγαν τις σπαρακτικές κραυγές των μαρτυρικών θυμάτων και έφευγαν με δάκρυα στα μάτια,διότι δεν μπορούσαν να κάνουν τίποτα.Και τελικά,μία ημέρα,κατά την οποία μαινόταν το πέλαγος και ήταν αδύνατον να εκπλεύσουν,όχι μικρά,αλλά ούτε μεγάλα πλοία,διατάχτηκε η αναχώρηση χωρίς αναβολή.Ο Μαίτλαντ ήθελε να συμπληρώσει το έγκλημά του.Έστελνε τους Έλληνες πρόσφυγες να πνιγούν.Η αναχώρηση των πλοίων με τους απελαυνομένους πρόσφυγες εγινε ταυτόχρονα και από την Κεφαλλονιά και από την Ιθάκη,όπου είχαν συμβεί τα ίδια.Τα πλοία δεν κατόρθωσαν να φτάσουν όλα στην Πελοπόννησο.Ένα από αυτά,ερχόμενο από την Κεφαλλονιά,ναυάγησε κοντά στην Κυλλήνη.Δεκαοχτώ γυναίκες,εννιά παιδιά και δέκα άντρες πνίγηκαν.Ένα άλλο,ερχόμενο από την Ιθάκη,γεμάτο γυναικόπαιδα,υπέστη κατά τον διάπλου επίθεση από μια αλγερινή φρεγάτα.Οι γυναίκες και τα παιδιά έγιναν λεία των πειρατών,για να πουληθούν στα ανθρωποπάζαρα της Κωνσταντινούπολης και της Αλεξάνδρειας.Ο Μαίτλαντ δεν βρήκε ότι άξιζε τον κόπο να διαμαρτυρηθεί έστω και προς την τήρηση των προσχημάτων για την προσβολή της αγγλικής σημαίας.
Αυτή ήταν η πολιτική της ουδετερότητας της αγγλοϊονικής διοίκησης κατά το πρώτο έτος του ελληνικού αγώνα και αυτός ήταν ο Μαίτλαντ.Τούρκος πασσάς της εποχής εκείνης δεν θα φερόταν απανθρωπότερα προς αμάχους ελληνικούς πληθυσμούς.







(Πηγή:«Η Ελληνική Επανάστασις» του Διονυσίου Κόκκινου).