Ο Σωκράτης καυτηριάζει την υπερβολική αγάπη για τον εαυτό μας.

«Σωκράτης έλεγεν,ει τις εν θεάτρω υποκηρύττοι ανίστασθαι τους σκυτοτόμους,εκείνους μόνους αναστήσεσθαι,ομοίως ει τους χαλκοτύπους,τους υφάντας,τους άλλους κατά γένος·ει δε τους φρονίμους ή δικαίους,πάντας αναστήσεσθαι.και έστιν εν βίω βλάπτον μάλιστα το ανοήτους όντας τους πολλούς οίεσθαι φρονίμους είναι».

(Ο Σωκράτης έλεγε ότι,αν κάποιος μέσα σ'ένα θέατρο βάλει κήρυκα να πει να σηκωθούν οι υποδηματοποιοί,θα σηκωθούν μόνο εκείνοι,το ίδιο αν πει για τους χαλκουργούς,για τους υφαντές,για τους άλλους κατά επαγγελματική ειδικότητα·αν,όμως,πει να σηκωθούν οι συνετοί ή οι δίκαιοι,έλεγε ότι θα σηκωθούν όλοι.Και στη ζωή βλάπτει πάρα πολύ το να φαντάζονται οι περισσότεροι ότι είναι συνετοί,ενώ είναι ανόητοι).



(Πηγή:«Περί φιλαυτίας» από το «Ανθολόγιον» του Ιωάννου Στοβαίου).

Περί υπεροψίας.

α.Ευριπίδου «Ανδρομάχης»(189):
«Ου γαρ πνέοντες μεγάλα τους κρείσσους λόγους πικρώς φέρουσι των ελασσόνων ύπο».
(Όσοι είναι παραφουσκωμένοι,πικρά υπομένουν τα καλύτερα λόγια που λένε κατώτεροί τους).

β.Ευριπίδου «Ηρακλείδαι»(388):
«Ο Ζευς κολαστής των άγαν υπερφρόνων».
(Ο Δίας είναι τιμωρός των υπερβολικά περήφανων).

γ.Σοφοκλέους «Τηρεί»(απ.531 Ν.):
ΧΟΡ:«Θνητά φρονείν χρη θνητήν φύσιν τούτο κατειδότας,ως ουκ εστίν πλην Διός ουδείς των μελλόντων ταμίας ό τι χρη τετελέσθαι».
(ΧΟΡ:Πρέπει ο θνητός να σκέφτεται ως θνητός ξέροντας αυτό,ότι δεν υπάρχει κανένας εκτός από τον Δία για τα μελλοντικά ταμίας,για το τι πρέπει να γίνει).

δ.Μενάνδρου «Επαγγελλόμενος»(απ.1 com IV σ.115):
«Το σον ταπεινόν,αν συ σεμνύνη,καλόν έξω φανείται,φίλ’άνερ•αν δ’αυτός ποιής ταπεινόν αυτό και τιθής εν μηδενί,οικείος ούτος κατάγελως νομίζεται».
(Η ταπεινή καταγωγή σου,αν είσαι σεμνός,καλή έξω θα φανεί,αγαπημένε άνθρωπε•αν,όμως,συ την ταπεινώνεις και την κάνεις ένα τίποτε,αυτό θεωρείται πια αυτογελειοποίηση).

ε.Μενάνδρου «Κανηφόρος»(απ.1 com IV σ.143):
«Το γαρ προθύμως μη πονήσαντας τυχείν ευδαιμονίας είωθ’ υπερηφανίας ποιείν».
(Το να κερδίσουν ευτυχία εύκολα,όσοι δεν κόπιασαν,συνήθως δημιουργεί περήφανους ανθρώπους).

στ.Αιλιανού ιστοριών(Ποικ.ιστ.ΙΙΙ 28):
«Ορών ο Σωκράτης τον Αλκιβιάδην τετυφωμένον επί τω πλούτω,και μέγα φρονούντα επί τη περιουσία και έτι πλέον επί τοις αγροίς,ήγαγεν αυτόν εις τινα της πόλεως τόπον,ένθα ανέκειτο πινάκιον έχον γης περίοδον,και προσέταξε τω Αλκιβιάδη την Αττικήν ενταύθ’αναζητείν.ως δ’εύρε,προσέταξεν αυτώ και τους αγρούς τους ιδίους αυτού διαθρήσαι•του δε ειπόντος «αλλ’ουδαμού γεγραμμένοι εισίν» «επί τούτοις ουν» είπε «μέγα φρονείς,οίπερ ουδέν μέρος της γης εισίν».
(Ο Σωκράτης,επειδή έβλεπε ότι ο Αλκιβιάδης είχε φουσκώσει από έπαρση για τον πλούτο του και ότι μεγαλοφρονούσε για την περιουσία του και τα χωράφια του,τον πήγε σε κάποιον τόπο της πόλης,όπου βρισκόταν ένας πίνακας με χάρτη της γης,και έδωσε εντολή στον Αλκιβιάδη να αναζητήσει σ’αυτόν την Αττική.Μόλις αυτός την βρήκε,τού έδωσε εντολή να ξεχωρίσει σ’αυτή τα δικά του χωράφια.Όταν αυτός τού είπε:«Όμως αυτά δεν είναι πουθενά σημειωμένα»,τού είπε:«Λοιπόν μεγαλοφρονείς γι’αυτά,που δεν είναι κανένα σημείο της γης;).

ζ.Σωκράτους:
«Σωκράτης ερωτηθείς τίνες βάναυσοι «οι των ομοίων» έφη «καταφρονούντες».
(Ο Σωκράτης,όταν τον ρώτησαν,ποιοι είναι χοντροκομμένοι,είπε:«Όσοι περιφρονούν τους όμοιούς τους»).

η.Διογένους:
«Ο τύφος ώσπερ ποιμήν ου θέλει τους πολλούς άγει».
(Η υπεροψία,όπως ακριβώς ένας βοσκός,οδηγεί τους περισσότερους,όπου θέλει).

θ.Διογένους:
«Της αλαζονείας καθάπερ των κεχρυσωμένων όπλων ουχ όμοια εστί τα εντός τοις εκτός».
(Στην αλαζονεία,όπως και στα επίχρυσα όπλα,τα μέσα δεν είναι όμοια με τα έξω).



(Πηγή:«Περί υπεροψίας» από το «Ανθολόγιον» του Ιωάννη Στοβαίου).

Μια μαρτυρία του Κασομούλη για την ηρωική φρουρά του Μεσολογγίου.

Το καλοκαίρι του 1825 το Μεσολόγγι βρισκόταν ήδη υπό στενή τουρκική πολιορκία.Οι τροφές είχαν αρχίσει να σπανίζουν,όμως στις 23 Ιουλίου ο ελληνικός στόλος με 27 πολεμικά και 5 πυρπολικά,μετά από σύντομη,αλλά νικηφόρα,ναυμαχία με τον τουρκικό στόλο που πολιορκούσε την πόλη,άρχισε να ξεφορτώνει ζωοτροφές και πολεμοφόδια στο νησάκι Βασιλάδι από το καράβι του αντιναύαρχου των Σπετσών Ιω.Κυριακού.Μέσα στην πόλη,οι πολιορκημένοι είχαν συνεννοηθεί με τον Καραϊσκάκη και τους έξω οπλαρχηγούς για μια συντονισμένη ενέργεια.Το βράδυ της 25ης Ιουλίου πραγματοποιήθηκε καταδρομική επιχείρηση των ελληνικών δυνάμεων υπό τον Καραϊσκάκη στο τουρκικό στρατόπεδο,με σκοπό την διάλυση των στρατευμάτων του Κιουταχή(από δειλία,ωστόσο,τους επικεφαλής οπλαρχηγούς ακολούθησαν μόνο 400 άνδρες).Η σφοδρή αντίσταση που συνάντησαν από τους 2.000 άνδρες της σωματοφυλακής του Μεχμέτ Ρεσήτ Πασά και ο φόβος της κυκλώσεως ανάγκασαν τους επιδρομείς να υποχωρήσουν αφήνοντας 9 νεκρούς πίσω.Οι απώλειες των Τούρκων ήταν δυσανάλογες:2.000 περίπου νεκροί και τραυματίες.
Ο Κιουταχής παρά τις αλλεπάλληλες αποτυχίες του και τον ολέθριο αντίκτυπό τους στο ηθικό του στρατεύματός του,που άρχισε να στερείται τροφές από τις αιφνιδιαστικές επιθέσεις του Καραϊσκάκη εναντίον των εφοδιοπομπών,συνέχισε τις πολιορκητικές του εργασίες με επιμονή και δραστηριότητα.«Ούτε ο υπερβολικός καύσων του ηλίου,ούτε το σκότος της νυκτός,ούτε ο προφανής κίνδυνος της ζωής του»,έγραψε ο Σπυρομίλιος,«τον εμποδίζουν να περιέρχεται μόνος του ημέρα και νύκτα να παρατηρή τους προμαχώνας του,τας τάφρους και την διεύθυνσιν των εργασιών,να διορίζη επιδιορθώσεις και νέας επιχειρήσεις,ν’ανταμείβη τους αριστεύσαντας,ώστε να κεντά την άμιλλαν εις το στράτευμά του•δεν τού ήτον επαισθητή η φθορά των ανθρώπων,διότι στρατεύματα ηδύνατο να φέρη νέα και ούτως να αναπληρώνη τας θέσεις των φονευομένων».Μολαταύτα,παρά την αδάμαστη επιμονή του Κιουταχή,είχε παρατηρηθεί κάποια ύφεση στις επιχειρήσεις του με αποτέλεσμα να ενταθεί ακόμα περισσότερο το επιθετικό πνεύμα των πολιορκημένων.Πολεμούσαν στους προμαχώνες και στα χαρακώματα με κανόνια,γρανάτες και τουφέκια,έκλεβαν το χώμα που επισώρευαν οι πολιορκητές για την κάλυψη των τάφρων,έσκαβαν υπονόμους κάτω από τα πολιορκητικά έργα και τα ανατίναζαν στον αέρα μαζί με πλήθος ανύποπτων εχθρών,συντόνιζαν τις ανατινάξεις με τολμηρές εξόδους,έδιναν σκληρούς αγώνες σώμα με σώμα με μόνο όπλο το γιαταγάνι και ισοπέδωναν μέσα σε λίγες ώρες τους χωμάτινους λοφίσκους που πολλές ημέρες ύψωναν οι εχθροί,για να δεσπόσουν στις ελληνικές γραμμές.Οι μάχες αυτές κατέληγαν συχνά σε σφοδρό πετροπόλεμο,στον οποίον έπαιρναν ενεργό μέρος και τα παιδιά του Μεσολογγίου.Πρωτεύοντα ρόλο στην άμυνα έπαιξε το δαιμόνιο πνεύμα του μηχανικού Κοκκίνη και το εφευρετικό και επιχειρηματικό των υπονομοποιών(λαγουμιτζήδων) Παναγιώτη Σωτηρόπουλου από τα Κράβαρα και του ξακουστού Κώστα Χαρμοβίτη ή «λαγουμιτζή».
Το άφθαστο ηθικό της αθάνατης εκείνης φρουράς ζωγραφίζεται θαυμάσια από τον Νικόλαο Κασομούλη,που κυριεύεται από έκσταση μπροστά στο θέαμα που αντικρίζει,όταν μπαίνει στο Μεσολόγγι στις 29 Ιουλίου:

«…Η φρουρά είχε συνηθίσει να βαστά το τζαπί,το φκυάρι και το ντουφέκι εις το χέρι…να τρέχη από τον πόλεμον εις την εργασίαν,και από την εργασίαν εις τον πόλεμον.Ιδού η διασκέδασίς των,και το σπαθί εις την μέσην-ή το γιαταγάνο εις το ζωνάρι,με ταις πιστόλαις-να έχη σιμά του το πετζί(τομάρι) να ζυμώνη,να ψήνη το ψωμί,το γουδί διά την σκορδαλιάν του(να δροσίζεται),να μαγειρεύη κανένα ψαράκι,εις την θέσιν του,και νύκτα-ημέρα ακουράστως να εργάζεται.
Αξιωματικοί στρατιώται αμίμητοι διά την καρτερίαν,αμίμητοι διά την αφοβίαν,αμίμητοι διά την κακοπάθειαν και κόπους,αμίμητοι διά την ομόνοιάν των τότες,δεν ήξευρεν με τί να τους παρομοιάση κανένας.Ημπορούσες να τους παρομοιάσης με τα πλέον άγρια ζώα-τα πλέον τρομερά και σκληρά,την ώραν του πολέμου με τους εχθρούς-και αγγέλους αναμεταξύ των…Τον πληγωμένον τον έπαιρναν αμέσως πέντε-δέκα συνδρόφοι του-τον συνώδευαν χαιρόμενοι.Η μεγαλυτέρα αισχύνη ήτον να δακρύση ή να κλαύση•ή να παραπονεθή ο πληγωμένος,ή να ειπή αχ,τον πονεί.Ύβριζαν περισσότερον οι πληγωμένοι,διότι δεν ήτον εις κατάστασιν να πάρουν το δίκαιόν τους,παράγγελναν τους άλλους να το πάρουν.Αν εφονεύετο κανένας,άκουγεν όλους:-Γάμος χωρίς σφαχτά δεν γίνεται…Πνιγμένοι αξιωματικοί και στρατιώται,εις τον καπνόν και εις τον κονιορτόν,εις τον ίδρωτα,και από την πυρίτιδα αλειμμένοι το πρόσωπον και χείρας•με βραχνιασμέναις φωναίς,μόλις εγνώριζες τον φίλον σου και τον διέκρινες εις τον πόλεμον…
Όλοι οι στρατιώται εφαίνοντο να γυρίζουν μέσα ατρόμητοι,ωσάν λέοντες κλεισμένοι,οι οποίοι ζητούν να ορμήσουν,να ξεσχίσουν,να απολέσουν.Όλοι ζητούσαν εξόδους•και ένας να έκαμνεν κίνημα έκτακτον,ήτον ικανός να κινήση όλους από άμιλλαν,και να γίνουν θαύματα».

Οι περισσότεροι Έλληνες έπασχαν από δυσεντερία,αλλά αδιαφορούσαν για την κατάστασή τους και είχαν προσηλωμένη την προσοχή τους μόνο στην υπεράσπιση του φρουρίου.





(Πηγή:«Ιστορία του Ελληνικού Έθνους»,Τόμος ΙΒ’,σελ. 394-396).

Ο φιλόσοφος Ξενοφάνης.

Φιλόσοφος,από τους πρώτους μαθητές του Πλάτωνος και τρίτος κατά σειρά σχολάρχης της Ακαδημείας,διαδέχτηκε τον Σπεύσιππο.Γεννήθηκε στην Χαλκηδόνα γύρω στο 394 π.Χ. και πέθανε το 314 π.Χ.Την Ακαδημεία διηύθυνε επί 25 έτη.Οι περί του βίου και της διδασκαλίας του Ξενοκράτους σωζόμενες μαρτυρίες δεν είναι επαρκείς και πλήρεις ,ώστε να μας επιτρέπουν να σχηματίσουμε εντελή και άνευ κενών και χασμάτων εικόνα της προσωπικότητος και του έργου του.Μετέβη μαζί με τον Πλάτωνα και τον Σπεύσιππο στις Συρακούσες,σχετίστηκε με τους Πυθαγορείους της Μεγάλης Ελλάδος και γνώρισε την διδασκαλία τους.Μετά τον θάνατο του Πλάτωνος και την ανάληψη από τον Σπεύσιππο της διευθύνσεως της Ακαδημείας συνόδευσε τον Αριστοτέλη κατά την εξ Αθηνών αποδημία του και συγκεκριμένα στην Άσσο της Τρωάδος,όπου σχετίστηκε και με τον Ερμεία,τύραννο του Αταρνέως.Όλες οι μαρτυρίες των παραδόσεων παρουσιάζουν τον Ξενοκράτη ως έναν αγνού,εντίμου και άκρως ακεραίου χαρακτήρος.Ήταν τύπος ασκητικός(σε αντίθεση προς τον Πλάτωνα).Κατά τον Βιλαμόβιτς σκεφτόταν και ζούσε ως μοναχός,κατά δε τους χρόνους που διηύθυνε την Ακαδημεία,την είχε μεταβάλει σχεδόν σε μοναστήρι.Η ηθική του επιβολή ήταν αισθητή και σεβαστή σε όλον τον δήμο των Αθηναίων.Ήταν συγγραφέας πολυγραφότατος και μαθητής αφοσιωμένος στον δάσκαλό του,υπήρξε δε ο σχετικώς επιφυλακτικότερος και συντηρητικότερος από όλους τους μαθητές του Πλάτωνος στην διατύπωση αντιρρήσεων κατά της διδασκαλίας του ή στην προβολή καινοτομιών ή αποκλίσεων απ’αυτήν.Επεμελήθη της πρώτης επισήμου και υπευθύνου εκδόσεως των έργων του Πλάτωνος,ενώ ήταν διευθυντής της Ακαδημείας.Η φιλοσοφική σκέψη του Ξενοκράτους εστερείτο πρωτοτυπίας:ηρκείτο στο να επενδύει και να παρουσιάζει την πλατωνική διδασκαλία διά των μαθηματικών συμβόλων των Πυθαγορείων(πόση σημασία απέδιδε ο Ξενοκράτης στα μαθηματικά,δείχνουν τα πολλά και διεξοδικά του μαθηματικά και αστρονομικά του συγγράμματα).Ο Ξενοκράτης ρητώς διακρίνει τις τρεις βασικές φιλοσοφικές μαθήσεις μεταξύ τους με τους όρους «διαλεκτική«(λογική,γνωσιολογία,διαιρετική),«φυσική» και «ηθική».Στην γνωσιολογία,αποκλίνων κάπως από τον Πλάτωνα,διαστέλλει τρεις βαθμίδες της γνώσεως:την νόηση,την αίσθηση και την δόξα.Η νόηση εξασφαλίζει ασφαλή γνώση και επιστήμη,η αίσθηση παρέχει μεν και αυτή αληθή ,αλλά σε ήσσονα μοίρα και λιγότερο ασφαλή γνώση,η δόξα,τέλος,είναι άλλοτε μεν αληθής,άλλοτε δε ψευδής.Αντίστοιχα προς εκάστη γνωστική βαθμίδα είναι και τα υποκείμενα της οικείας γνώσεως,αυτά δε είναι η νοητή ουσία,η αισθητή και η σύνθετος και δοξαστή.Η πρώτη είναι η των εκτός ουρανού όντων,η δεύτερη περιλαμβάνει τα εντός του ουρανού,η δε τρίτη τον ίδιο τον ουρανό.Με τα παραπάνω παρεδόθησαν από τον Ξενοκράτη και τρεις Μοίρες:η Άτροπος των νοητών(ούσα «αμετάθετος»δηλ.αμετάτρεπτος),η Κλωθώ των αισθητών και η Λάχεσις των δοξαστών.Ακολουθώντας τους Πυθαγορείους ο Ξενοκράτης δέχεται ως πρώτες αρχές το «εν» ή «περιττόν» και την δυάδα,το «άρτιον».Το «εν» ονομάζει «πρώτον» ή «άρρενα Θεόν» και το ταυτίζει με τον νου ή τον Δία,την δε δυάδα λέγει θήλεια θεά και μητέρα των θεών.Από το «εν» και την δυάδα γεννήθηκαν οι αριθμοί,τους οποίους ο Ξενοκράτης ταυτίζει με τις ιδέες και τους μαθηματικούς αριθμούς.Παραδέχεται την εξ ελαχίστων και αδιαιρέτων(ατόμων) γραμμών παραγωγή όλων των μορφών και των μεγεθών(κατά της θεωρίας αυτής του Ξενοκράτους στρέφεται το φερόμενο μεταξύ των συγγραμμάτων του Αριστοτέλους «Περί ατόμων γραμμών»).Της ψυχής η ουσία είναι αριθμός αυτοκίνητος,υφ’εαυτού κινούμενος.Ο κόσμος διαιρείται εις τον υπό την σελήνη,τον ουρανό και τον υπέρ τον ουρανό(υπερουράνιο).Θείες δυνάμεις,καλοί και κακοί δαίμονες κυριαρχούν σε όλα τα τμήματα αυτά του Σύμπαντος.Στην αντίληψη δε αυτή περί εισδύσεως και εκτάσεως του Θείου σε όλο τον Κόσμο στήριζε ο Ξενοκράτης την περί ενότητος του Κόσμου διδασκαλία του.Θεός ήταν ο ουρανός,ολύμπιοι θεοί ήταν οι αστέρες και εις τον υποσέληνο κόσμο κυριαρχούσαν αγαθοί και κακοί δαίμονες,οι οποίοι ήταν όντα ενδιάμεσα μεταξύ θεών και ανθρώπων.Διά της διδασκαλίας του αυτής περί δαιμόνων συνετέλεσε ο Ξενοκράτης στην καλλιέργεια της δεισιδαιμονίας και της τάσεως προς αποδαιμόνωση της αρχαίας θρησκείας.Ως προς την ύλη,από την οποία συνέστησαν τα κύρια μέρη του κόσμου,ο Ξενοκράτης δεχόταν μια διαβάθμιση από την τελειοτέρα στην ατελεστέρα ύλη.Δεχόταν τα τέσσερα στοιχεία κατά την φιλοσοφική παράδοση και ως πέμπτο τον αιθέρα,έλεγε δε ότι ο μεν ήλιος και τα άστρα σύγκεινται εκ πυρός και του πρώτου πυκνού,η σελήνη εκ του προσιδιάζοντος εις αυτήν αέρος και του δευτέρου πυκνού,η δε γη εκ πυρός,ύδατος και του τρίτου των πυκνών.Τον χρόνο ο Ξενοκράτης,ακολουθώντας τον Πλάτωνα,όριζε ως μέτρο των γεννητών και κίνησιν αΐδιον.Η ψυχή κατά Ξενοκράτη είναι καθαρά πνευματικό ον,μπορεί δε να υπάρχει και χωρισμένη από το σώμα.Ο λόγος(το λογικόν) έρχεται έξωθεν εκ προτέρας υπάρξεως.Η ψυχή είναι αθάνατη,της δε αθανασίας μετέχουν και τα άλογα μέρη αυτής.Ο Ξενοκράτης ήταν φυτοφάγος,συνιστούσε δε την αποφυγή της κρεοφαγίας,όχι γιατί έβλεπε στα ζώα κάτι συγγενές με την ανθρώπινη φύση,αλλά γιατί νόμιζε ότι οι τρώγοντες κρέας υφίστανται την δυσμενή επίδραση της αλογίας των ζώων.Το μεγαλύτερο μέρος της διδασκαλίας και της συγγραφικής του δράσεως ο Ξενοκράτης είχε αφιερώσει στην ηθική:η ηθική του συμφωνεί με την πλατωνική ηθική.Όλα τα όντα είναι ή αγαθά ή κακά ή ουδέτερα.Διέκρινε αγαθά της ψυχής και αγαθά του σώματος και του εξωτερικού βίου,ύψιστον ,όμως,και σπουδαιότατον όλων έτασσε την αρετή.Σε δεύτερη μοίρα τοποθετούσε τα σωματικά αγαθά και τα του εξωτερικού βίου(πλούτο,υπόληψη).Η ευδαιμονία έγκειται στην απόκτηση της οικείας αρετής(διά του διδάγματος τούτου ο Ξενοκράτης προελάμβανε το «ομολογουμένως τη φύσει ζην» των Στωικών).Μόνη η αρετή και η άσκηση εναρέτου βίου κάνει τον άνθρωπο ευδαίμονα. Απαιτούσε καθαρότητα και αγνότητα όχι μόνο των πράξεων,αλλά και των σκέψεων και των διαλογισμών,ο δε τελικός σκοπός του ανθρώπου είναι να απελευθερωθεί από τα δεσμά του σώματος.

Η φρόνηση και όχι η τύχη να οδηγεί τη ζωή μας,κατά τον Πλούταρχο.

«Ηρώτα τις Ιφικράτην τον στρατηγόν,ώσπερ εξελέγχων,τίς εστίν;«ούτε γαρ οπλίτης ούτε τοξότης ούτε πελταστής».κακείνος «ο τούτοις»,έφη,«πάσιν επιτάττων και χρώμενος».ου χρυσίον η φρόνησις εστίν ουδ’αργύριον ουδέ δόξα ουδέ πλούτος ουδ’υγίεια ουδ’ισχύς ουδέ κάλλος.τί ουν εστί;το πάσι τούτοις καλώς χρήσθαι δυνάμενον και δι’ο τούτων έκαστον ηδύ γίγνεται και ένδοξον και ωφέλιμον•άνευ δε τούτου δύσχρηστα και άκαρπα και βλαβερά,και βαρύνει και καταισχύνει τον κεκτημένον.η που καλώς ο Ησιόδου Προμηθεύς τω Επιμηθεί παρακελεύεται
μη ποτέ δώρα δέξασθαι παρ Ζηνός Ολυμπίου α;λλ’αποπέμπειν,
τα τυχηρά λέγων και τα εκτός,ως ει παρεκελεύετο μη συρίζειν άμουσον όντα μηδ’αναγιγνώσκειν αγράμματον μηδ’ιππεύειν άνιππον,ούτε παρακελευόμενος αυτώ μη άρχειν ανόητον όντα μηδέ πλουτείν ανελεύθερον μηδέ γαμείν κρατούμενον υπό γυναικός.ου γαρ μόνον «το ευ πράττειν παρά την αξίαν αφορμή του κακώς φρονείν τοις ανοήτοις γίγνεται»,ως Δημοσθένης είπεν,αλλά το ευτυχείν παρά την αξίαν αφορμή του κακώς πράττειν τοις μη φρονούσιν».


(Κάποιος ρώτησε τον στρατηγό Ιφικράτη,σαν να προσπαθούσε να τον ελέγξει,ποιος είναι,επειδή δεν είναι «ούτε οπλίτης ούτε τοξότης ούτε πελταστής» •εκείνος τότε αποκρίθηκε:«Είμαι αυτός που διοικεί και χρησιμοποιεί όλους τους παραπάνω».Η φρόνηση δεν είναι χρυσάφι ούτε ασήμι ούτε φήμη ούτε πλούτος ούτε υγεία ούτε δύναμη ούτε ομορφιά.Τότε τί είναι;Είναι αυτό που μπορεί να χρησιμοποιήσει σωστά όλα τα παραπάνω και αυτό,μέσα από το οποίο το καθένα από τα παραπάνω γίνεται ευχάριστο,σπουδαίο και ωφέλιμο.Χωρίς αυτό είναι άχρηστα,στείρα και βλαβερά και βαραίνουν και ντροπιάζουν τον κάτοχό τους.Ασφαλώς είναι σωστή η συμβουλή που δίνει ο Προμηθέας του Ησιόδου στον Επιμηθέα:
«ποτέ μην πάρεις δώρα από τον Δία τον Ολύμπιο,αλλά πίσω να τα στείλεις»,
εννοώντας όσα σχετίζονται με την τύχη και αφορούν εξωτερικά πράγματα•είναι σαν να τον συμβουλεύει να μην παίζει φλογέρα,αν δεν ξέρει μουσική,να μην διαβάζει,αν είναι αγράμματος,να μην ιππεύει,αν δεν ξέρει από άλογα,συμβουλεύοντάς τον έτσι να μην κατέχει δημόσιο αξίωμα,αν είναι ασύνετος,να μην πλουτίζει,αν είναι φιλάργυρος,να μην παντρεύεται,αν τον κυβερνάει γυναίκα.Γιατί δεν αληθεύει μόνο,όπως έχει πει ο Δημοσθένης,ότι «η παρά την αξία επιτυχία γίνεται για τους ανόητους πηγή της λανθασμένης σκέψης»,αλλά και η παρά την αξία καλοτυχία γίνεται επίσης για τους άφρονες πηγή δυστυχίας).





(Πηγή:«Περί τύχης» του Πλουτάρχου).

Οι συμφορές των άλλων ελαφρύνουν τον πόνο μας,διδάσκει ο Πλούταρχος.

Ο Πλούταρχος,στην πραγματεία του «Παραμυθητικός προς Απολλώνιον»,απευθύνει προς τον Απολλώνιο,πατέρα ενός πρόωρα χαμένου νέου,λόγους παρηγορητικούς.Το κείμενο εν γένει απηχεί τις αντιλήψεις της Ελληνικής αρχαιότητας σχετικά με την κυρίαρχη και καθοδηγητική παρέμβαση του θείου στα ανθρώπινα πράγματα,την αθανασία της ψυχής και την μεταθανάτια ανταμοιβή του δίκαιου βίου.


«Ο δε παραμυθούμενος την Δανάην δυσπαθούσαν Δίκτυς φησί•
δοκείς τον Άιδην σων τι φροντίζειν γόων
και παίδ’ανήσειν τον σον,ει θέλοις στένειν;
παύσαι•βλέπουσα δ’ εις τα των πέλας κακά
ράων γένοι’ αν,ει λογίζεσθαι θέλοις
όσοι τε δεσμοίς εκμεμόχθηνται βροτών,
όσοι τε γηράσκουσιν ορφανοί τέκνων,
τους τ’εκ μέγιστον ολβίας τυραννίδος
το μηδέν όντας.ταυτά σε σκοπείν χρεών.
κελεύει γαρ αυτήν ενθυμείσθαι τα των ίσα και μείζω δυστυχούντων,ως εσομένην ελαφροτέραν.
Ενταύθα γαρ αν τις ελκύσειε και την του Σωκράτους φωνήν,την οιομένην,ει συνεισενέγκαιμεν εις το κοινόν τας ατυχίας,ώστε διελέσθαι το ίσον έκαστον,ασμένως αν τους πλείους τας αυτών λαβόντας απελθείν.
Εχρήσατο δε τη τοιαύτη αγωγή και Αντίμαχος ο ποιητής.αποθανούσης γαρ της γυναικός αυτώ Λύδης,προς ην φιλοστόργως είχε,παραμύθιον της λύπης αυτώ εποίησε την ελεγείαν την καλουμένην Λύδην,εξαριθμησάμενος τας ηρωικάς συμφοράς,τοις αλλοτρίοις κακοίς ελάττω την εαυτού ποιών λύπην.ώστε καταφανές είναι ότι ο παραμυθούμενος τον λελυπημένον και δεικνύων κοινόν και πολλών το συμβεβηκός και των και ετέροις συμβεβηκότων έλαττον την δόξαν του λελυπημένου μεθίστησι και τοιαύτην τινα ποιεί πίστιν αυτώ,ότι έλαττον ή ηλίκον ώετο το συμβεβηκός εστίν».

(Ο Δίκτυς που προσπαθεί να παρηγορήσει την Δανάη στην βαριά της θλίψη,λέει:
«Θαρρείς ο Άδης νοιάζεται καθόλου για τους οδυρμούς σου
και θα σού στείλει πίσω το παιδί σου,αν συνεχίσεις να θρηνείς;
Πάψε.Κοίτα τις συμφορές των διπλανών σου
και ίσως γαληνέψεις•άμα σκεφτείς
πόσοι θνητοί βασανίζονται ριγμένοι στα δεσμά,
πόσοι γερνούν ορφανεμένοι απ’τα παιδιά τους,
κι άλλοι που από της εξουσίας τη μεγάλη δόξα
πέφτουνε στο μηδέν•αυτά πρέπει να σκέφτεσαι*».
Την καλεί,δηλαδή,να αναλογισθεί την κατάσταση εκείνων που είναι το ίδιο με κείνη ή περισσότερο δυστυχισμένοι,γιατί έτσι θα ελαφρωθεί.
Στο σημείο αυτό μπορεί να επικαλεσθεί κάποιος και την άποψη του Σωκράτη,που λέει πως,αν συγκεντρώναμε όλοι τις δυστυχίες μας σ’ένα κοινό σύνολο,έτσι ώστε ο καθένας να πάρει ίσο μερτικό με τους άλλους στην μοιρασιά,οι πιο πολλοί μετά χαράς θα έπαιρναν πίσω τις δικές τους και θα έφευγαν.
Ο ποιητής Αντίμαχος,επίσης,χρησιμοποίησε παρόμοια μέθοδο.Μετά τον θάνατο της γυναίκας του Λύδης,για την οποία αισθανόταν πολύ τρυφερή αγάπη,συνέθεσε,ως παρηγοριά στην θλίψη του,την ελεγεία που ονομάζεται «Λύδη»,στην οποία απαριθμεί τις συμφορές των ηρώων,κι έτσι,με τα κακά που είχαν βρει άλλους,έκανε την δική του θλίψη μικρότερη.Είναι λοιπόν πρόδηλο ότι αυτός που προσπαθεί να παρηγορήσει κάποιον λυπημένο και τού δείχνει ότι αυτό που τον βρήκε έχει συμβεί σε πολλούς και είναι μικρότερο από τις συμφορές που έχουν τύχει σε άλλους,αλλάζει την γνώμη του λυπημένου και τού δημιουργεί την πεποίθηση ότι η συμφορά του είναι μικρότερη απ’ό,τι νομίζει).



(*=απόσπασμα από το χαμένο έργο «Δίκτυς» του Ευριπίδη).



(Πηγή:«Παραμυθητικός προς Απολλώνιον» του Πλουτάρχου).

Πότε πρέπει να νουθετούμε τους οικείους ενός νεκρού,κατά τον Πλούταρχο.

Ο Πλούταρχος,στην πραγματεία του «Παραμυθητικός προς Απολλώνιον»,απευθύνει προς τον Απολλώνιο,πατέρα ενός πρόωρα χαμένου νέου,λόγους παρηγορητικούς.Το κείμενο εν γένει απηχεί τις αντιλήψεις της Ελληνικής αρχαιότητας σχετικά με την κυρίαρχη και καθοδηγητική παρέμβαση του θείου στα ανθρώπινα πράγματα,την αθανασία της ψυχής και την μεταθανάτια ανταμοιβή του δίκαιου βίου.


«…Τότε μεν ουν υπό τον της τελευτής καιρόν εντυγχάνειν σοι και παρακαλείν ανθρωπίνως φέρειν το συμβεβηκός ανοίκειον ην,παρειμένω το τε σώμα και την ψυχήν υπό της παραλόγου συμφοράς,και συμπαθείν δ’ην αναγκαίον•ουδέ γαρ οι βέλτιστοι των ιατρώ προς τας αθρόας των ρευμάτων επιφοράς ευθύς προσφέρουσι τας διά των φαρμάκων βοηθείας,αλλ’εώσι το βαρύνον της φλεγμονής δίχα της των έξωθεν περιχρίστων επιθέσεως αυτό δι’αυτού λαβείν πέψιν.
Επειδή ουν και χρόνος ο πάντα πεπαίνειν ειωθώς εγγέγονε τη συμφορά και η περί σε διάθεσις απαιτείν έοικε την παρά των φίλων βοήθειαν,καλώς έχειν υπέλαβον των παραμυθητικών σοι μεταδούναι λόγων προς άνεσιν της λύπης και παύλαν των πενθικών και ματαίων οδυρμών.
«Ψυχής» γαρ «νοσούσης εισίν ιατροί λόγοι,όταν τις εν καιρώ γε μαλθάσση κέαρ»*.

(Εκείνες τις μέρες,γύρω στον καιρό του θανάτου του,το να σε επισκεφθώ και να σε προτρέψω να υπομείνεις,όπως αρμόζει στους θνητούς,αυτό που σού συνέβη θα ήταν άτοπο,τότε που ήσουν τσακισμένος σωματικά και ψυχικά από την αναπάντεχη συμφορά κι έπρεπε να συμμερισθώ τα αισθήματά σου.Ακόμα και οι καλύτεροι γιατροί,δηλαδή,δεν προσφέρουν αμέσως φαρμακευτική βοήθεια στην αθρόα ροή νοσηρών υγρών,αλλά αφήνουν την επώδυνη φλεγμονή,χωρίς την τοποθέτηση εξωτερικών γιατρικών,να ωριμάσει από μόνη της.
Τώρα,όμως,καθώς κάποιος χρόνος,που τα πάντα καταπραΰνει,έχει μεσολαβήσει από την συμφορά και η τωρινή σου κατάσταση φαίνεται πως απαιτεί την βοήθεια των φίλων σου,θεώρησα σωστό να σού μεταβιβάσω τα παρηγορητικά αυτά λόγια,με σκοπό την ανακούφιση της θλίψης και τον τερματισμό των πένθιμων και μάταιων οδυρμών σου.Γιατί
«τα λόγια είναι γιατροί της πάσχουσας ψυχής,όταν την κατάλληλη στιγμή καταπραΰνει κάποιος την καρδιά»*).




*Το συγκεκριμένο χωρίο δανείζεται ο Πλούταρχος από το έργο «Προμηθεύς Δεσμώτης» του Αισχύλου.


(Πηγή:«Παραμυθητικός προς Απολλώνιον» του Πλουτάρχου).