Αργινούσες,406 π.Χ.:Οι νικητές Αθηναίοι στρατηγοί καταδικάζονται από τους συμπολίτες τους σε θάνατο!

Μετά την νίκη των Αργινουσών(406 π.Χ.),όπου ο αθηναϊκός στόλος νίκησε τον αντίστοιχο σπαρτιατικό,ενώ μαινόταν ο Πελοποννησιακός πόλεμος, οι στρατηγοί έπρεπε να υποβάλουν στον δήμο έκθεση των γεγονότων.Φυσικά η νίκη τους στη ναυμαχία και οι απώλειες των ηττημένων,καθώς και η απαλλαγή του Κόνωνος από την πολιορκία του στη Μυτιλήνη,αποτελούσαν το σπουδαιότερο μέρος της εκθέσεως.Στην ίδια,όμως,έκθεση έπρεπε να γίνεται λόγος και για τις απώλειες των Αθηναίων κατά τη ναυμαχία.Στη σχετική συζήτηση που έγινε,για να συνταχθεί η έκθεση,δεν είναι απίθανο ότι ένας από τους στρατηγούς,ο Διομέδων,υποστήριξε ότι,όπως άλλωστε κι ο ίδιος είχε προτείνει αμέσως μετά τη ναυμαχία,όλοςο στόλος έπρεπε να ασχοληθεί με την περισυλλογή των ναυαγών και την ρυμούλκηση των ναυαγίων στις Αργινούσες.Η άποψη,όμως,αυτή,όταν διατυπώθηκε για πρώτη φορά,αμέσως μετά τη ναυμαχία,σήμαινε ότι ούτε οι ηττημένοι έπρεπε να καταδιωχθούν ούτε να επιδειχθεί άμεσο ενδιαφέρον για τον πολιορκούμενο στη Μυτιλήνη Κόνωνα.Ανατέθηκε μάλιστα κατά πρόταση του στρατηγού Θρασύλου σε 47 πλοία υπό τους τριηράρχους Θρασύβουλο και Θηραμένη,αμέσως μετά τη ναυμαχία,η περισυλλογή των ναυαγών,των ναυαγίων που μπορούσαν να επισκευασθούν,καθώς και των νεκρών,ενώ ο υπόλοιπος στόλος θα έπλεε εναντίον του Ετεόνικου που βρισκόταν στη Μυτιλήνη πολιορκώντας τον Κόνωνα.Δυστυχώς,όμως,το έργο της περισυλλογής,είτε επειδή η κακοκαιρία που ξέσπασε σε λίγο,είτε επειδή παρατηρήθηκε κάποια βραδύτητα στη συγκέντρωση και στην εκκίνηση των 47 πλοίων,έμεινε,τουλάχιστον κατά σημαντικό μέρος,ανεκτέλεστο.Ασφαλώς κάθε μια από τις δυο αυτές εξηγήσεις είχε τους υποστηρικτές της κι έτσι μερικοί από τους στρατηγούς θα καταλόγιζαν ευθύνη στον Θρασύβουλο και τον Θηραμένη.Όμως,για να μην υπάρχει στην έκθεση εκείνη και μια κατηγορία που θα περιόριζε την χαρά των Αθηναίων για την νίκη,οι άλλοι στρατηγοί,έπειτα από την επιμονή δύο στρατηγών,του Διομέδοντος και του Περικλέους,συγκατατέθηκαν να γραφτεί στην έκθεση ότι κακοκαιρία που ξέσπασε μετά τη ναυμαχία δεν επέτρεψε να γίνει περισυλλογή όλων των ναυαγών και των ναυαγίων.Όταν η έκθεση των στρατηγών έφτασε στην Βουλή και στην Εκκλησία του Δήμου,η χαρμόσυνη είδηση της νίκης δεν επέτρεπε να δημιουργηθούν υπόνοιες για παράλειψη καθήκοντος,αφού άλλωστε ήταν επόμενο μια τόσο μεγάλη ναυτική σύγκρουση να προκαλέσει απώλειες ή και μερικές παραλείψεις.Έπειτα,όμως,από μερικές ημέρες οι διαθέσεις των Αθηναίων άλλαξαν,κυρίως εκείνων που συγγενείς τους είχαν χαθεί στην ναυμαχία.Πιθανή αιτία της αλλαγής αυτής ήταν ότι μερικοί από τους άνδρες του στόλου που είχαν πληροφορηθεί κατά κάποιον τρόπο τις συζητήσεις των στρατηγών,όταν έφτασαν στην Αθήνα,άφησαν ίσως να εννοηθεί ότι,κατά τη γνώμη μερικών στρατηγών,ο Θηραμένης και ο Θρασύβουλος δεν είχαν κάνει ό,τι έπρεπε.Ο Θρασύβουλος και ο Θηραμένης,όταν έφτασαν στην Αθήνα,φοβήθηκαν ,μήπως οι διαδόσεις αυτές γίνουν αφορμή να εισαχθούν σε δίκη για παράλειψη καθήκοντος και εκτελέσεως διαταγής των στρατηγών,και γι’αυτό προσπαθούσαν να δικαιολογηθούν ρίχνοντας τις ευθύνες στους στρατηγούς.Οι τελευταίοι,όταν έμαθαν αυτά,έστειλαν νέα έκθεση,στην οποία,χωρίς να αναιρούν την προηγούμενη έκθεσή τους,έλεγαν ότι,αν υπήρχε τελικά ευθύνη για τους ναυαγούς,αυτή βάρυνε τον Θηραμένη και τον Θρασύβουλο.Αλά η φωνή των κατηγόρων τους που βρίσκονταν στην Αθήνα είχε περισσότερη επίδραση από τη νέα έκθεση.Γι’αυτό η πρώτη αντίδραση του δήμου εκδηλώθηκε με καθαίρεση όλων των στρατηγών που έλαβαν μέρος στη μάχη,εκτός από τον Κόνωνα,προς τον οποίο έστειλαν νέους στρατηγούς,τον Αδείμαντο και τον Φιλοκλή.Οι οκτώ στρατηγοί,μόλις έμαθαν την απόφαση του δήμου,ετοιμάστηκαν να επιστρέψουν στην Αθήνα.Δύο,όμως,απ’αυτούς,ο Πρωτόμαχος και ο Αριστογένης,επειδή φοβήθηκαν την δύναμη της διαβολής προτίμησαν να αυτοεξορισθούν,ενώ οι άλλοι έξι,βέβαιοι για την αθωότητά τους ή και γιατί ήθελαν να μην αφήσουν τον εαυτό τους ανυπεράσπιστο στη διαβολή,επέστρεψαν.Μόλις έφτασαν,άρχισε εναντίον τους η δίκη,η οποία τελικά εξελίχτηκε σε πολιτικό δράμα.Ο Αρχέδαμος,ο οποίος τότε επηρέαζε τον δήμο,κατηγόρησε τον Ερασινίδη για σφετερισμό χρημάτων του δημοσίου,αλλά και για την τελευταία του στρατηγία και επέτυχε την καταδίκη του κατηγορουμένου σε φυλάκιση.Έτσι ο Ερασινίδης υπήρξε το πρώτο θύμα της πολιτικής αυτής σκευωρίας.Δεν ήταν,όμως,ο μόνος.Αφού στις Αργινούσες είχαν σταλεί οκτώ στρατηγοί και όχι ένας,οι άλλοι επτά θεωρήθηκαν κατά κάποιο τρόπο συνένοχοι.Γι’αυτό,όταν οι στρατηγοί παρουσιάστηκαν στη Βουλή,για να εκθέσουν πώς συνέβησαν τα πράγματα στις Αργινούσες,ο Τιμοκράτης,ένας από τους βουλευτές,πρότεινε να συλληφθούν και να παραδοθούν στον δήμο,για να δικασθούν.Η Βουλή δέχτηκε την πρόταση και,επειδή θεώρησε ότι το ζήτημα είχε μεγάλη σημασία για την πολιτεία,αποφάσισε να εκδικασθεί αμέσως από το δήμο.Πρωτεργάτης της διώξεως των στρατηγών ήταν ο Θηραμένης που,για να αποκρούσει εκ των προτέρων κάθε κατηγορία εναντίον του,έδειξε την έκθεση που είχαν στείλει οι στρατηγοί στη Βουλή και στον δήμο,στην οποία είχαν προβάλει ως αιτία της παραλείψεώς τους την κακοκαιρία.Στη συνέχεια άρχισε η απολογία των στρατηγών που υποχρεώθηκαν,παρά το νόμο,να εκθέσουν συνοπτικά τα γεγονότα.Αλλά και η σύντομη απολογία τους μαρτυρούσε την αθωότητά τους,γιατί οι στρατηγοί,έχοντες ως μάρτυρες τους κυβερνήτες των πλοίων,είπαν ότι,ενώ αυτοί συνέχισαν την καταδίωξη των εχθρών,ανέθεσαν την περισυλλογή των ναυαγών σε άνδρες ικανούς και ότι,αν έπρεπε οπωσδήποτε να ενοχοποιηθούν κάποιοι,αυτοί ήταν οι δύο τριήραρχοι και κανένας άλλος.Προσέθεσαν,όμως,έπειτα ότι δεν θα έπρεπε να θεωρηθούν ούτε αυτοί οι δυο ένοχοι,γιατί βασική αιτία της παραλείψεως ήταν η μεγάλη τρικυμία.Από τη σύντομη αυτή απολογία των στρατηγών ο δήμος έδειχνε ότι πείσθηκε για την αθωότητά τους.Οι πρωτεργάτες,όμως,της σκευωρίας βλέποντας τα σχέδιά τους να ναυαγούν πρότειναν να αναβληθεί η ψηφοφορία με τη δικαιολογία ότι,επειδή ήταν αργά,δεν θα ήταν δυνατόν να διακρίνει κανείς από την ανάταση των χειρών ποια ήταν η γνώμη της πλειοψηφίας.Παράλληλα,όμως,προέτειναν(και η Βουλή το δέχτηκε) να καθορίσει η Βουλή με προβούλευμά της,με ποιο τρόπο έπρεπε να δικασθούν οι κατηγορούμενοι.Στην επιτυχία των σχεδίων του Θηραμένους και των οπαδών του συνετέλεσαν και τα Απατούρια,εορτή,στην οποία συνεώρταζαν όλοι,όσοι ανήκαν στην ίδια φρατρία.Κατά τον συνεορτασμό αυτό εύλογο ήταν όσοι είχαν επιζήσει να θυμηθούν όσους είχαν πεθάνει από την κάθε φρατρία και μάλιστα κατά τον τελευταίο καιρό.Έτσι ο Θηραμένης και οι άλλοι που ήθελαν να εκμεταλλευθούν όσο το δυνατόν περισσότερο τα συναισθήματα αυτά και μάλλον να τα υποκινήσουν έπεισαν μερικούς ανθρώπους να προσέλθουν στην εορτή των Απατουρίων μαυροντυμένοι και με ξυρισμένα τα κεφάλια,σαν να πενθούσαν για συγγενείς τους ναυαγούς.Αφού με τον τρόπο αυτό προκάλεσαν την συγκίνηση και την εξέγερση των πολιτών που συμμετείχαν στην Εκκλησία του Δήμου,έπεισαν έπειτα τον Καλλίξεινο να κατηγορήσει στη Βουλή τους στρατηγούς.Έσι η τελευταία ενέκρινε,κατά πρόταση του ιδίου κατηγόρου,προβούλευμα,το οποίο είχαν ζητήσει οι συγγενείς των θυμάτων.Κατά το προβούλευμα αυτό η απολογία των στρατηγών εθεωρείτο περαιωμένη και δεν απέμεινε να ψηφίσουν όλοι οι πολίτες κατά φυλές.Αν η πλειοψηφία τους θεωρούσε ενόχους για τη μη περισυλλογή των ναυαγών,η ποινή έπρεπε να είναι θανάτωση των ενόχων και δήμευση της περιουσίας τους.Μόλις συγκεντρώθηκε ο δήμος,ο κήρυκας διάβασε το προβούλευμα και,επειδή έπρεπε να επακολουθήσει η ψηφοφορία,έγινε και πάλι προσπάθεια να επηρεασθεί ο δήμος κατά των στρατηγών:παρουσιάστηκε στη συνέλευση κάποιος που ισχυριζόταν ότι ήταν κι αυτός ναυαγός και είχε κατορθώσει να σωθεί πιασμένος από έναν κάδο.Ανέφερε ότι οι άλλοι στρατηγοί τον επιφόρτισαν,αν σωθεί,να καταγγείλει τους στρατηγούς,γιατί δεν φρόντισαν να σωθούν εκείνοι που αναδείχτηκαν ανδρειότατοι για την πατρίδα.Αν και οι περισσότεροι πολίτες,κυρίως οι συγγενείς των ναυαγών,θεωρούσαν ενόχους τους στρατηγούς,δεν έλειψαν και οι υπερασπιστές του νόμου.Ένας απ’αυτούς ήταν ο Ευρυπτόλεμος,υιός του Πεισιάνακτος,ο οποίος,χρησιμοποιώντας ως όπλο την γραφή παρανόμων,κατηγόρησε τον Καλλίξεινο ότι το προβούλευμα της Βουλής ήταν παράνομο,γιατί ώριζε κοινή δίκη για όλους τους κατηγορουμένους και τους στερούσε το δικαίωμα της απολογίας.Με την άποψη αυτή του Ευρυπτολέμου συμφωνούσαν κι άλλοι.Φυσιολογικά,κατόπιν μιας τέτοιας κατηγορίας κατά του προβουλεύματος,έπρεπε να διακοπεί η συνέχιση της διαδικασίας,ώσπου να αποφανθεί η Εκκλησία,αν πραγματικά το προβούλευμα ερχόταν σε σύγκρουση με τους κειμένους νόμους.Αλλά,για να μη διακοπεί η διαδικασία και χαθεί η ευκαιρία για καταδίκη των στρατηγών,πολλοί Αθηναίοι,που τους παρακινούσε,όπως φαίνεται,ο Θηραμένης,φώναζαν ότι είναι φοβερό να αφαιρείται από τον δήμο η εξουσία.Επί πλέον,ένας απ’αυτούς,ο Λυκίσκος,υπέβαλε πρόταση στον δήμο,σύμφωνα με την οποία,όσοι είχαν προσβάλει το προβούλευμα ως παράνομο,αν δεν απέσυραν την καταγγελία,να έχουν την ίδια τύχη με τους στρατηγούς.Ο Ευρυπτόλεμος τότε,υπό την επίδραση του φόβου,αναγκάστηκε να αποσύρει την ένσταση επί της νομιμότητος του προβουλεύματος .Έπειτα,όμως,παρουσιάστηκε άλλο εμπόδιο στα σχέδια εκείνων που επιδίωκαν την καταδίκη των στρατηγών:οι πρυτάνεις,οι οποίοι διηύθυναν τις εργασίες της Εκκλησίας του Δήμου,θεωρούσαν αυτό τον τρόπο διαδικασίας ως παράνομο.Επειδή,όμως,ο Καλλίξεινος χρησιμοποίησε την ίδια απειλή που είχε χρησιμοποιήσει ο Λυκίσκος κατά του Ευρυπτόλεμου,αναγκάστηκαν να υποχωρήσουν.Ένας μόνο δεν υπεχώρησε και παρέμεινε ακλόνητος,ο φιλόσοφος Σωκράτης,ο οποίος είπε ότι δεν εννοεί να παραβεί σε καμία περίπτωση τον νόμο.Ο Ευρυπτόλεμος επιχείρησε πάλι να αποτρέψει την εφαρμογή του προβουλεύματος,αλλά με άλλο αυτή τη φορά τρόπο:χρησιμοποιώντας το δικαίωμα του λόγου που είχε ως μέσο υπερασπίσεως του κατηγορουμένου,πρώτα κατηγόρησε δύο στρατηγούς,τον συγγενή του Περικλή και τον φίλο του Διομέδοντα,γιατί δεν άφησαν τους άλλους στρατηγούς να καταλογίσουν με την έκθεσή τους ευθύνη στον Θηραμένη και τον Θρασύβουλο για την μη περισυλλογή των ναυαγών.Έπειτα αναφέρθηκε στο δικαίωμα των κατηγορουμένων να απολογηθούν και πρότεινε η όλη διαδικασία να γίνει είτε κατά το ψήφισμα του Καννωνού(ώριζε ότι,αν κάποιος Αθηναίος αδικούσε τον δήμο,έπρεπε να προσάγεται δέσμιος,για να απολογηθεί,και,αν καταδικαζόταν σε θάνατο,να ριχνόταν στο βάραθρο που ήταν κοντά στον λόφο των Νυμφών και να δημεύεται η περιουσία του) είτε κατά τον νόμο περί ιεροσυλίας και προδοσίας(Αν κανείς προδώσει την πόλη ή κλέψει πράγματα ιερά,αφού θανατωθεί,να μη θάβεται στην Αττική και να δημεύεται η περιουσία του).Πρότεινε ακόμη ο Ευρυπτόλεμος να δικασθούν οι κατηγορούμενοι με οποιαδήποτε από τις διατάξεις αυτές,αλλά οπωσδήποτε να μη στερηθούν του δικαιώματος της απολογίας εκείνους που νίκησαν τους Λακεδαιμονίους στη ναυμαχία.Ως προς την απαγγελία κοινής κατηγορίας και την διεξαγωγή κοινής δίκης των στρατηγών,ο Ευρυπτόλεμος παρατηρούσε ότι αυτή μπορούσε να οδηγήσει σε αδικίες,γιατί δεν είχαν όλοι οι στρατηγοί τις ίδιες ευθύνες.Ανέφερε μάλιστα την περίπτωση ενός στρατηγού,ο οποίος,αν και συγκαταλεγόταν μεταξύ των ναυαγών,έπρεπε,σύμφωνα με το προβούλευμα,να δικασθεί με τους άλλους στρατηγούς,γιατί δεν φρόντισε για την διάσωση των άλλων ναυαγών.Τελειώνοντας την υπεράσπιση των στρατηγών ο Ευρυπτόλεμος συμβούλευε τους Αθηναίους,όπως αναφέρει ο Ξενοφών,να μη θεωρήσουν ως πράξη προδοσίας την εξαιτίας της κακοκαιρίας αδυναμία περισυλλογής των ναυαγών,αλλά να τιμήσουν με στέφανα τους νικητές,αντί να τους τιμωρήσουν με θάνατο,δίνοντας πίστη σε ανθρώπους κακής προαιρέσεως.Έπειτα από αυτά υπέβαλε στον δήμο προς έγκριση πρόταση,κατά την οποία καθένας από τους στρατηγούς έπρεπε να ψηφισθεί χωριστά σύμφωνα με το ψήφισμα του Καννωνού.Την πρόταση αυτή κατά την ψηφοφορία που επακολούθησε την ενέκριναν οι περισσότεροι πολίτες.Οι αντίπαλοι,όμως,του Ευρυπτόλεμου αντέδρασαν χρησιμοποιώντας ως όργανό τους τον Μενεκλή,ο οποίος βεβαίωσε με όρκο ότι το ψήφισμα αυτό ήταν παράνομο.Μετά τον όρκο αυτό,σύμφωνα με τον νόμο,αναστελλόταν η ισχύς του ψηφίσματος.Αλλά το πράγμα δεν σταμάτησε εκεί,γιατί αμέσως η Εκκλησία του Δήμου αποφάσισε να εφαρμόσει πάλι το προβούλευμα που είχε εγκρίνει η Βουλή κατά πρόταση του Καλλιξείνου.Έτσι η όλη υπόθεση κατέληξε στην επιβολή στους στρατηγούς της ποινής του θανάτου,η οποία εκτελέστηκε για τους 6 παρόντες.Αργότερα,μετά την θανάτωση των στρατηγών,οι Αθηναίοι μετανιωμένοι εστράφησαν κατά των δημαγωγών:υπεύθυνο για την απάτη θεώρησαν τον Καλλίξεινο και τέσσερεις άλλους,τους οποίους φυλάκισαν,αλλά αυτοί κατάφεραν να δραπετεύσουν.Αργότερα,όταν δόθηκε αμνηστία και ο Καλλίξεινος επέστρεψε στην Αθήνα,δεν καταδιώχθηκε,αλλά τιμωρήθηκε διαφορετικά,με πολύ σκληρό τρόπο,γιατί οι Αθηναίοι,που τον μισούσαν,τον άφησαν να πεθάνει από την πείνα.Ο οργανωτής,όμως,της σκευωρίας,ο Θηραμένης,δεν υπέστη καμιά τιμωρία,γιατί,καθώς ενεργούσε από τα παρασκήνια,δεν υπήρχε κανένα αποδεικτικό στοιχείο της ενοχής του.